filipovic komemor 1محمد فیلیپویچ، استاد بازنشسته دانشگاه سارایوو، نویسنده، مورخ فرهنگ و یکی از تاثیر گذارترین روشنفکران مسلمان بوسنیایی در سن 91 سالگی درگذشت. فیلیپویچ یکی از روشنفکران برجسته با تفکر انتقادیو فلسفی بود. از برجسته ترین اساتید گروه فلسفه دانشگاه سارایوو بود. رویکرداو به مسایل اجتماعی و سیاسی از زمان حکومت کمونیستی یوگسلاوی بارز بود. وی در سال 1967 یکی از مهمترین آثار خود را در بازیابی هویت بوسنی و هرزگوین و هویت مسلمانها تحت عنوان "روح بوسنیایی در ادبیات" منتشر کرد.


از آن زمان وی به عنوان یکی از افراد برجسته بوسنیایی در تلاش برای کسب هویت سیاسی مسلمانان بوسنیایی نمودار شد. نوشته های فیلیپویچ در طرح هویت فرهنگی و تاریخی در چالش برای بازیابی هویت سیاسی مسلمانها بسیار مهم بود.فیلیپویچ متعلق به یکی از خانواده های قدیمی بوسنیایی بود. اجداد او زمانی از امرای نظامی و فئودال کرواسی بودند که در قرن شانزدهم میلادی اسلام را پذیرفتند. در دوره عثمانی نیز خاندان فیلیپویچ از خاندانهای برجسته آن دوره بودند.
تلاش فیلیپویچ به همراه سایر روشنفکران برجسته مسلمان به طرح برجسته تر مساله هویت ملی و قومی مسلمانها در یوگسلاوی در دهه70 منجر شد. شناسایی مسلمانها در یوگسلاوی در مسیردرستی پیش نرفت. حکومت در صدد اصرار بر تحمیل هویت دینی به جای هویت قومی بود و این پاسخ نه از نظر تاریخی و سیاسی راه حلی مناسب نبود. فیلیپویچ در دهه هشتاد میلادی از جمله روشنفکرانی بود که در کنار عادل ذوالفقار پاشیچ و علی عزت بگویچ در جنبش برای هویت سیاسی مسلمانها فعالیت می کردند. عزت بگویچ و فیلیپویچ در تحولات منجر به فروپاشی یوگسلاوی دیدگاههای متفاوتی داشتند. هر چند حزب اقدام دموکراتیک مشترکا توسط علی عزت بگویچ، عادل ذوالفقارپاشیچ و محمد فیلیپویچ ایجاد شد، فیلیپویچ بعد از انتخابات سراسری در بوسنی و هرزگوین از حزب جدا شد و با عادل ذوالفقار پاشیچ حزب دیگری تاسیس کرد. تفکر فیلیپویچ ماندن در یوگسلاوی بود. در تحولات خونینی که پس از شناسایی بوسنی هرزگوین توسط صربها علیه دولت نوپای بوسنی و هرزگوین از 6 آوریل 1992 آغاز شد، فیلیپویچ از مشروعیت استقلال بوسنی و هرزگوین حمایت کرد. کوششهای او با عادل ذوالفقارپاشیچ برای حل مسالمت آمیز گذر از مشکلات فروپاشی به نتیجه نرسید ولی در عین حال علیرغم آن که دیدگاه و روشی متفاوت با عزت بگویچ داشت، از تلاشهای عزت بگویچ در دوران جنگ حمایت کرد.
فیلیپویچ علیرغم آن که بر بازیابی هویت قومی مسلمانها تلاش می کرد، ازنظر سیاسی قومیت گرایی را نفی می کرد. زاویه متفاوت دید او با عزت بگویچ در همین نکته بود. با این وجود فیلیپویچ فردی نبود که در قالب یک سازماندهی جمعی سیاسی فعالیت کند. او بیش از اندازه خود را در جایگاه فراتر از سایر روشنفکران می دید که بتواند با آنها مشارکت کند. فلییپویچ مخالف ناسیونالیسم قومی بود و بر هویت ملی بوسنیایی با مشارکت بوشنیاکها، صربها و کرواتها تاکید داشت. در دوران بعد ازعلی عزت بگویچ، فیلیپویچ به روشنفکری منتقد رهبری سیاسی بوشنیاکها مبدل شد. فیلیپویچ روحیه انتقادی، آزادگی سیاسی و روشنگری خود را تا آخر عمر حفظ کرد.او بدون تردید با نگارش 50 کتاب و صدها مقاله یکی ازپرکارترین روشنفکران مسلمان بوسنایی است. اثر برجسته او درباره تاریخ فرهنگی بوسنی و هرزگوین تاثیری مهم بر مسیر تحقیقات در حوزه تاریخ فرهنگی بوسنی داشته است. محمد فیلیپویچ به تنهایی حافظ سنت و ارزشهای بوشنیاکی، حافظه تاریخی و شجاعت در بیان بود. فقدان این شخصیت فرهنگی و مورخ فرهنگ در جامعه مسلمانان بوسنیایی تا مدتها غیر قابل جبران است.
فیلیپویچ به فرهنگ و تاریخ ایران علاقه بی مانندی داشت. موسسه علمی و پژوهشی ابن سینا از آغاز با دکتر فیلیپویچ در فصلنامه نشانه های زمان و میزگردها و همایش ها همکاری داشت. او از روش موسسه ابن سینا در ترویچ تفکر فلسفی، تاریخی استقبال می کرد. بارها بر ضرورت ترجمه آثار برجسته از ادبیات و تاریخ و فیلسوفان ایرانی تاکید می نمود. معتقد بود هویت بوسنیایی، هویتی متاثر از ادبیات و فرهنگ ایرانی، عثمانی، دوره قبل از اسلام بوسنیهرزگوین و اروپا است. او هر گونه تقلیل هویت مسلمانان بوسنیایی را به هویت صرفا مذهبی یا صرفا اروپایی نادرست می دانست. اسلام از نظر فیلیپویچ هویتی وسیع فرهنگی و تمدنی است و اسلام و مسلمانان در بوسنی هرزگوین،مدل خویش را در تعریف هویت فرهنگی و سیاسی دارند.