Sociološki aspekti identiteta društvenog individuuma i ljudskih zajednica u savremenom društvu

Kriza savremenog društva izražava se u krizi identiteta kako pojedinačnog društvenog individuuma (čovjeka) tako i pojedinačnih društvenih zajednica. Odnos između globalnog, "svjetskog" društva o pojedinačnih društvenih zajednica posredovan tzv. mega-trendovima: naučno-tehničkim progresom, ekonomskom integracijom, informacijsko-komunikacijskom revolucijom, pokretom ljudskih prava ili praksom globalizacije i mundijalizacije, razotkriva protivrječnosti identiteta tradicionalnog i savremenog društva, odnosno identiteta ljudske egzistencije uopšte. Gdje je u ovim društvenim procesa uloga i mjesto politike i religije - rad na novom sadržaju idnetiteta čovjeka i društva ili zadržavanje status quo-a? Ovaj tekst nema ambiciju da ponudi razvijenu sociološku elaboraciju naprijed postavljene hipoteze, već da naznači i postavi nekoliko pitanja u tom smislu relevantnih za istraživanje. Stoga su sve sugestije u smislu tematske i metodologijske sadržine dobrodošle. Prvo pitanje se odnosi na sam pojam identiteta. Francuski sociolog Ž. Gurvič u svom poznatom djelu "Savremeni poziv sociologije" u odjeljku pod naslovom "Lažni problemi sociologije XIX vijeka" ističe da je jedan od tih lažnih problema i odnos pojedinca i društva, ističući kao glavni argument stanovište da je "individua imanentna društvu, a društvo je imanentno individui": Pri tome napominje kako je to stanovište K. Marksa u njegovim ranim radovima, ali ne ulazi u nikakvu razradu tog Marksovog stanovišta predpostavljajući da je ono opštepoznato. Za potpunije određenje identiteta čovjeka i ljudskog društva, koje u našoj savremenosti, kao što će se pokazati postaje SINE QUA NON za svaku ozbiljnu raspravu o bilo kom problemu društvene egzistencije mislim da je, u ovom kontekstu potrebno izložiti osnovne elemente tog Marksovog stanovišta. Prve forme društvene zajednice (u tzv. prvobitnoj društveno-ekonomskoj formaciji ljudskog društva) nisu rezultat rada, nego postoje po prirodnoj ili božanskoj osnovi. Ovdje nema bitne razlike između identiteta društva (zajednice) i identiteta pojedinca (društvenog individuuma): "Individualni i rodni čojvekov život nisu različiti, koliko god je - i to nužno - način postajanja individualnog života više posebna ili više općenit način rodnog života, ili rodni život više poseban ili općenit individulani život". Pa ipak "ma koliko da je čovjek poseban individuum, a njegova posebnost upravo ga čini individuumom i zbiljski individualnim bićem zajednice, on je isto toliko totalitet ... subjektivno postojanje mišljenog i doživljenog društva za sebe ... zbiljski užitak društvenog postojanja, kao i totalitet čovjekova ispoljavanja života." Identične stavove Marks iznosi i u drugim radovima ovog perioda: "Društvena historija ljudi uvijek je samo historija njihovog individualnog razvitka, bili oni toga svjesni ili ne". Dakle, suština identiteta čovjeka i njegove zajednice, tj. ljudske zajednice je u njegovoj, odnosno njihovoj (ljudskoj) prirodi -njegovoj individualnoj društvenosti i društvenoj individui i društvenoj individualnosti ljudske zajednice: društvena proizvodnja, rad, tj. proizvodnja materijalnih dobara neophodnih za život i proizvodnja samog društvenog života, što nije odvojeno jedno od drugog, a što će podjelom rada (a naročito podjelom rada na manuelni i duhovni rad i na grad i selo) biti učinjeno, i što će uslovljavati i određivati identitet i čovjeka i društva i dovoditi do situacija da se društvo fiksira kao "apstrakcija nad pojedincem" i obrnuto - da se pojedinac nadredi nad društvom, tj. do sukoba pojedinca i društva, koji će obilježiti cjelokupni historijski život ljudske egzistencije.

Prema tome, problem identiteta pojedinačnog individuuma (čovjeka) i identiteta društva (društvene zajednice) nije smao problem naše savremenosti, nego problem ukupne egzistencije ljudske stvarnosti. Naša savremenost je ovo pitanje samo postavila u najoštrijem izdanju -kao pitanje opstanka društvenog života i pojedinačnog individuuma i pojedinačnih društvenih zajednica, pa i ljudskog društva uopšte. Gotovo identično određenje identiteta društvenih egzistencija nalazimo i u savremenom teorijskom mišljenju o društvu. Charles Taylor u svom eseju "Politika priznavanja" ističe da bitnu sadržinu identiteta predstavljaju "temeljna određujuća obilježja ljudskog bića" Nije, prema ovom autoru, problem u poimanju identiteta društveih egzistenicija, nego u društvenim odnosima identiteta tih društvenih egzistencija. U aktuelnom vremenu ovaj autor ističe problem priznavanja identiteta kao osnovni problem. U savremenom društvu, odnosno u savremenoj politici, kako se autor izražava, ideja priznavanja identiteta društvenih subjekata se javlja u dva oblika: 1. kao potreba i 2. kao zahtjev. Potreba se odnosi naročito na nacionalističke pokrete, a zahtjev kod "manjina" ili "potčinjenih grupa", u nekim formama feminizma i u politici "multikulturalnosti". Temeljna teza je da se "naš identitet djelomično oblikuje priznavanjem, ili odsustvom priznanja, često pogrešnim priznanjem, od drugih", što ima različite posljedice, odnosno veoma teške posljedice za jedne subjekte a povoljne za druge; u stvari - nepovoljne za cjelinu društva u kome živimo. Drugo pitanje - od kuda ovakav zahtjev i potreba, odnosno nužnost priznavanja identiteta društvenih egzistencija? Zbog krize, koja je postala opšta, univerzalna i upozoravajuća za sve ljude i njihove forme egzistencije, koje se izražavaju i potvrđuju njihovim identitetom. Ako je u pitanju identitet onda je u pitanju sama egzistencija. Prema ovom autoru, dva su konkretna razloga koja stavljaju u prvi plan aktuelnost identiteta i priznavanja identiteta: 1. "rasap društvenih hijerarhija, koje su bile osnova priznavanja (npr. časti - do kraja XVIII vijeka) dostojanstva -dostojanstva ljudskih bića i dostojanstva građanina - u savremenim društvenim odnosima), 2. novim razumijevanjem individualnog identiteta, odnosno individualiziranog identiteta kao ideala autentičnosti".

Ovi društveni procesi, kao dubinski društveni procesi izazivaju na pojavnoj ravni društva cijeli niz problema kao što su: jednakost različitosti, jednakost u različitosti (naročito u multietničkim, multinacionalnim i multikonfesionalnim zajednicama), politiku različitosti, toleranciju razlika itd. Različitost identiteta (individualnih i kolektivnih) je objektivna i subjektivna sociološka činjenica. Da li u ovom kontekstu, priznanje različitosti i politika priznavanja različitosti ne predstavlja priznavanje društvene nejednakosti? Može biti, jer je društvena nejednakost historijska kategorija, odnosno primarno proizvod društvenih odnosa. Ali, to ne znači da politika priznavanja nema smisla. Identiteti su dinamične, a ne statične društvene egzistencije. Priznanje različitosti, a priznanje je aktivan i bogat društveni odnos - dijalog među identitetima (društvenim subjektima) i stoga pruža mogućnost za razvijanje identiteta u smislu bogatstva društvenosti, u smislu emancipacije, u smislu oslobođenja od diskriminacije, asimilacije i poniženja. To je ono što Ch. Taylor naziva "politikom jednakog dostojanstva", ili ono što je danas tema dana-politikom ljudskih prava. U stvari, priznavanje i zaštita ljudskih prava (individualnih i kolektivnih), tj. prava čovjeka i ljudskih zajednica postaje pretpostavkom "jednakog dostojanstva". Priznavanje ovih prava ovih prava jeste neposredno visok nivo zaštite tih prava. ne naravno samo verbalno, nego stvarno. Odnos priznavanja (jer priznavanje jest društveni odnos par excellence) nije gubitak svog identiteta, nego njegovo empirijsko i historijsko potvrđivanje. Nažalost otuđenja (individualna i kolektivna) u ovom smislu postoje, i to na svim nivoima i svim stranama. I to je jedan pokazatelj opšte krize savremenog društva. Treće pitanje - odnos identiteta društvenog individuuma (čovjeka) i identiteta društva (društvene zajednice kojoj pripada, odnosno u kojoj živi. I ovo pitanje zaslužuje, i to, možda najdublje i najsvestranije istraživanje. U historijskom kretanju ovoj odnos zadobija različite forme i raznovrstan sadržaj: od gotovo potpune identifikacije identiteta pojedinca i društva (odnosno zajednice u kojoj živi), u kom slučaju se i ne može govoriti u sociološkom smislu o odnosu, do odnosa razdvojenosti, suprotstavljenosti, odnosno, odnosa suprematije jednog od identiteta nad drugim, tj. do uspostavljanja hijerarhije u kojoj jedan identitet postaje negacija (ne samo granice) drugog. Tada se bitno mijenja i identitet nadređenog - gubitak osnovne sadržine društvenosti (ljudskosti), koja mu sada izostaje, bio on toga svjestan ili ne. Postavlja se pitanje ko više ovdje strada -pojedinac ili društvo (društvena zajednica)? Meša Selimović kaže: "Čovjek je uvijek na gubitku" (Derviš i smrt). Historijsko iskustvo pokazuje stradanja na obje strane, tj. da su na gubitku oba identiteta. Hijerarhija među društvenim identitetima korijeni na brojnim i različitim prirodnim i društvenim faktorima (koji su proizvod prirodne i društvene podjele rada): biološkim, kulturnim, ekonomskim, političkim, religijskim, ideološkim, geografskim, starim (i najstarijim-arhajskim) i novim; opštim i posebnim; realnim i irealnim.

Svi djeluju u svim primjerima, ali ne svi istovremeno i s podjednakom snagom, mada s istim rezultatom-reprodukcija hijerarhije, kao dominantnog odnosa društva. Nužno je istraživati sve pojedinačne situacije, kao i opšte tendencije. Mislim da su dva momenta od dubljeg značenja za ove odnose, posebno odnose sukoba i antagonizma: 1. raspadanje totaliteta identiteta kako pojedinačnog individuuma (čovjeka), tako i društvene zajednice (pojedinačnog društva, a potom i društva uopšte), raspadanje, koje je rezultat parcijalizacije, segmentacije i atomizacije proizvodnje društvenih odnosa i 2, strukturacija, destrukturacija i restrukturacija pojedinca i društva, koja je stvarala i uspostavljala hijerarhiju struktura i strukturalnih elemenata, koje sačinjavaju društveno biće ovih identiteta. 3. Raspadanje je počelo s konstituisanjem politike kao dominantne sfere u društvenim odnosima, mada se ona predstavljala kao praksa integriteta (tj. kao jedinstvo pojedinačnih i opštih interesa - u antičkom polisu, a zatim, kao jedinstvo privatnih i javnih interesa - u modernoj državi). Podjela na slobodne ljude i roboove, na "Helene i varvare" struji ukupnom historijom ljudskog društva o tih vremena do danas. Ideje humanizma: "prirodnih ljudskih prava", "društvenih ugovora", "opšte volje", "kolektivne svijesti" i "komune", kao i praktične akcije - ustanci robova, seljačke bune i revolucije XVII, XVIII, XIX I XX vijeta nisu ukinule i ako jesu ublažile odnose ropstva, kmetstva i najamništva. Politička emancipacija koju je razvila praksa građanskog društva postala je prolegomena za slobodu čovjeka i njegovih društvenih zajednica, ali zasad samo to. Građansko društvo je političku emancipaciju proglasilo krajnjom tačkom - vrhom društvene emancipacije) odvajanjem crkve od države i jednakošću ljudi pred zakonom. Religija (kršćanska) se, nakon stoljeća borbi s politikom zadovoljila s tom građanskom slobodom. Ili nije? Ovo se pitanje mora dublje razmotriti, naročito na činjenicu različitih stanovišta svjetskih religija prema građanskom društvu i državi. Ja sam ne poznajem dovoljno ovaj problem, te ne mogu ovdje više ništa reći. Politika je pojedinačnog individuuma građanskog društva učinila "kolektivnim pojedincem" (klasnim, državnim, nacionalnim i partijskim); ona je cijelo društvo pretvorila u političko društvo, a čovjeka u "političkog čovjeka". (S. M. Lipset) 4. Strukturacija, destrukturacija i restrukturacija društvenih identiteta uspostavljanja hijerarhije među integralnim dijelovima identiteta. Bogato društveno biće čovjeka i društvenih zajednica se razbija zakonima strukturacije na jednostrane, osiromašene subjektivnosti, bez unutrašnje koherencije, zavisno od spoljašnjih prirodnih i društvenih sila, s neizvjesnošću da sačuva integritet i subjektivitet. Drama strukturacije i hijerarhizacije nije puka objektivna činjenica, tj. bez odgovornosti subjekta društva (društvenih odnosa). Proces je kompleksan. Odnosi između strukturalnih elemenata u unutrašnjem biću društvenih identiteta neposredno se izlijevaju i na odnose između društvenih identiteta, a potom i na cijelo ljudsko društvo.

Kriza identiteta pojedinačnog društvenog individuuma u našoj savremenosti vrhuni ne samo u činjenicama "čovjeka jedne dimenzije" (H. Markuze), odsustvo "čovjeka bez granica" (P. Bruckhner), te činjenicama "društvene zoologije" (ksenofobija, genocid, urbicid, kulturocid), već i u činjenicama totalitarizma, hegemonizma, nacionalizma i šovinizma, koje prijete slobodi slobodnih društvenih zajednica, a ne samo slobodi (oslobođenju) zavisnih i neslobodnih, i naravno - smislu života i čovjeka i ljudskog društva. Zato samo identiteti ljudske ličnosti i ljudskih zajednica kao slobodni i u međusobnom uvažavanju, priznavanju, u saradnji i dijalogu zrcale kao nada, kao konkretna utopija (E. Bloh). Politika s ljudskim licem i religija s ljudskim srcem mogu dati najviši prilog tog nadi i toj perspektivi. Politika bez kultivizacije i religija bez politizacije i ideologizacije, politika i religija s etikom društvene, odnsono ljudsek odgovornosti imaju tu šansu. Osim gornjih (tj. slobodni ljudski identiteti) za to nisu potrebne nikakve druge predpostavke. Ne postoji, kao dominantnan društveni odnos, "sukob civilizacija" (S. Huntington), odnosno kultura (religija), nego sukob starog, tradicionalnog, "zatvorenog" i novog "postindustrijskog" (A. Turen) i "otvorenog društva" (K. Poper). Univerzalnost politike odgovornosti, univerzalnost religije, i naravno, kritičke nauke može i mora stati nasuprot temeljnog sukoba nase savremenosti - monizma i pluralizma, diktature i demokratije, politike i etike, mondijalizma i autonomije, iracionalizma i racionalizma. Četvrto pitanje -aktuelna situacija bosanskohercegovačkog društva. Ovdje su za istraživanje i promišljanje značajna slijedeća pitanja: 1. Mogućnosti i realnost građanske konstitucije društva, koje se nude kao ishodište iz postojećih protivrječnosti, 2. Odnos bossanskohercegovačkog društva i države. Bosna i Hercegovina je društvo, i to društvo u punom sociološkom i historijskom smislu; država mu je u dosadašnjoj egzisteniciji bila u pitanju, a u sadašnjem vremenu tek što je steklo državu, u pitanju je i država i društvo. 3. Odnos države i nacije. Ovo je najteže pitnaje bosanskohercegovačkog društva, i to objektivno i subjektivno, ali naročito subjektivno - zbog retrogradnih shvatanja i koncepcija države, nacionalne države i države u višenacionalnim i višekonfesionalnim društvenim zajednicama. Nužno je naučno istraživanje svih ovih relacija, struktura i odnosa. 4. Bosanskohercegovačko društvo - društvo multikulture. Identitet bosanksohercegovačkog društva izražava pojam "bosanska paradigma" - multikultura. Multikultura ovdje ima kao svoju "materijalnu osnovu" - historijsku činjenicu - pluralizam etničkih (nacionalnih), konfesionalnih i političkih zajednica. Bosanskohercegovačko društvo je bilo "zajednica zajednica", jer je priznavalo individualitet svih njegovih društvenih identiteta. Ovo ističem i zbog shvatanja koja identitete društvenih zajednica ovdje poimaju u reduciranom izdanju, npr. samo kroz etničko-nacionalno, ili samo kroz religijsko, odnosno samo religijsko-nacionalno, ili samo kroz političko, odnosno ideologijsko određenje. U tim primjerima svijesti i prakse strada i politika i religija; politika kao ono zajedničko za sve identitete-zajednice, religija kao ono univerzalno, koje prekoračuje granice pojedinačne države i nacije, a time i pojedinačne politike. Nužno je prevladavati ta shvatanja i tu praksu; nužno sa stanovišta sadašnjosti i budućnosti bosanskohercegovačkog društva i države, njegovog identiteta i integriteta.