Pridružite se

Nacionalni odnosi u Bosni i Hercegovini u okviru SFRJ

  • PDF

Prof. dr. Selim Hasović

argaiv1280

 

Nacionalni odnosi u Bosni i Hercegovini u okviru SFRJ

 

 

Rezime

 

Tema nacionalnih odnosa u Bosni i Hercegovini je veoma značajna i interesantna ne samo za Bosnu i Hercegovinu već i za cijelu ondašnju državu Jugoslaviju u čijem je sastavu bila i Bosna i Hercegovina kao ravnopravna članica. Međutim, ovom pitanju je valjalo posebno posvetiti više pažnje. Dugo vremena se smatralo da je nacionalno pitanje bilo riješeno tokom narodnooslobodilačkog rata i revolucije. Misleći da je ovaj problem riješen, načinjena je velika greška, a kao posljedica je uslijedila disolucija tadašnje države. Ceh su najviše platili narodi (svi narodi i manjine), a najviše je stradao najbrojniji narod u Bosni i Hercegovini, tj. bošnjački narod.

 

 

Uvažavajući činjenicu da se nacionalnom pitanju nije posvećivala dužna pažnja te, kako se smatralo, da je ovaj problem bio riješen završetkom rata i revolucije ili, pak, kako se stalno odlagalo rješavanje ovog problema, bivša zajednička država je doživjela disoluciju a Bosna i Hercegovina, njena članica, je doživjela agresiju. Činjenica je da se i danas nedovoljno posvećuje dužna pažnja ovom problemu koji višestruko treba posmatrati i analizirati kako ne bismo imali dodatnih problema i sličnih posljedica.

Doktrinarno shvatanje internacionalizma, idealiziranje tekovina NOB-a i druge rasprostranjene iluzije bili su glavni razlozi da u ukupnom političkom djelovanju Saveza komunista Jugoslavije skoro dvije decenije nije bilo zastupljeno temeljitije razmatranje problema međunacionalnih odnosa. U svijesti velikog broja jugoslavenskih komunista tada je preovlađujuća teza bila da je nacionalno pitanje u osnovi riješeno u ratnoj i poratnoj fazi socijalističke revolucije i time politički definitivno skinuto s dnevnog reda. Uprkos realnim prilikama i različitim manifestacijama koje su pokazivale suprotno, nacionalni odnosi predstavljali su jednu temu koja je zadržavala mjesto gotovo isključivo u uopćenim teorijskim raspravama. Tako su politički rutineri zastupali stanovište da svako postavljanje i razmatranje ove teme pravi smetnje socijalističkom društvenom razvoju. Samim tim u pokretu je zamagljivana uska povezanost i uvjetovanost klasnog i nacionalnog oslobođenja, koje je predstavljalo osnovni smisao i kvalitet jugoslavenske socijalističke revolucije.

U materijalnom i društvenom razvoju, značajniji rezultati ostvareni do polovine šezdesetih godina, a naročito dostignuti nivo deetatizacije i razvoja socijalističkog samoupravljanja i ukupne demokratizacije društva naglašavali su neodložnost daljeg unapređenja međunacionalnih odnosa. Vrlo značajnu ulogu u tome je imao Osmi kongres SKJ-a 1964. godine. Kongres je ratificirao stav jugoslavenskog revolucionarnog pokreta o odnosu klasnog i nacionalnog, tretirajući pitanje međunacionalnih odnosa kao sastavni dio ekonomskog, političkog i kulturnog razvoja. U referatima J. B. Tita, E. Kardelja i V. Vlahovića polazilo se od realnih odnosa u jugoslavenskom društvu i državi, od stanja nejednake privredne razvijenosti i kulturnog nivoa republika i pokrajina koji produkuju nesklad i u nacionalnim odnosima. Skretanje pažnje i raspravljanje o ovim problemima na zatvorenim sjednicama te predlagana rješenja za njih, samo su pogodovala njihovom daljem zaoštravanju. "Sadržina tih odnosa – istakao je Tito na tom kongresu – mora biti takva da sve više učvršćuje jedinstvo i bratstvo naših naroda. Međutim, bilo je ljudi, pa čak i komunista, kojima je već dodijala ta snažna parola iz naše oslobodilačke borbe i koji smatraju da su u našem socijalističkom razvoju nacionalnosti već preživjele i da treba da odumru. Oni brkaju jedinstvo naroda sa likvidacijom nacija i stavljanjem nečeg novog, vještačkog, to jest jedne jedinstvene nacije, što pomalo liči na asimilaciju i birokratsku centralizaciju, na unitarizam i hegemonizam".

Pojave nacionalizma je demokratizacija društvenih odnosa učinila vidljivim i prepoznatljivim u različitim segmentima društvenog života, od privredne oblasti i kulture, do historiografije. Duže vremena prisutni i vrlo uticajni etatističko-birokratski krugovi pothranjivali su, zapravo reprodukovali, unitaristički i separatistički nacionalizam. Upozoreno je da su oblici nacionalizma, ustvari, izraz postojanja i djelovanja snaga i tendencija suprotstavljenih projektu socijalističkog razvoja.

Na Četvrtom kongresu SKBiH 1965. godine, a u duhu stavova i odluka Osmog kongresa SKJ u referatu i rezoluciji Kongresa, znatno više nego u tada vođenoj diskusiji, posvećena je pažnja utvrđivanju zadataka komunista u ostvarivanju politike bratstva i jedinstva. Na tom kongresu je – uz određene razlike u shvatanjima koje su u raspravama izražene – istaknuto da dotadašnja iskustva uvjerljivo govore da samo jedinstvo ekonomskih, političkih i općedruštvenih interesa naroda – uz priznavanje i poštivanje nacionalnih osobenosti – omogućava unapređenje socijalističkih društvenih odnosa, bez detaljne analize uzroka i oblika ispoljavanja negativnih pojava i njihovih posljedica na međunacionalne odnose. Također je navedeno da su se pojedinačne manifestacije šovinističkog karaktera javljale pretežno na pojedinim seoskim područjima višenacionalnog sastava i u nekim krugovima idejno zaostalih intelektualaca. Mjestimično je bilo i komentarisanja sporijeg razvitka određenih područja, koji je objašnjavan njihovom "neslavnom prošlošću", te reagovanja povodom nacionalnog sastava pojedinih rukovodstava i organa. S obzirom na tadašnje naslijeđene predrasude politizirana gledišta, na čije formiranje su u tom pogledu unekoliko uticale tradicionalističke građanske teorije, u praksi je, izvjesno vrijeme nakon rata, dolazilo do izražaja insistiranje na opredjeljivanju ovdašnjeg muslimanskog stanovništva na jednu od "priznatih historijskih nacija". Čak su zabilježeni i primjeri da su neki nastavnici u pojedinim školama tražili od đaka iz muslimanskih sredina da se obavezno opredjeljuju i sl., što je izazvalo nezadovoljstvo njihovih roditelja i rođaka i imalo šire negativne odjeke u javnosti.

Savez komunista je od polovine šezdesetih godina izričitije zastupao stav da se nacionalno pitanje ne može smatrati riješenim jednom zauvijek, da je ravnopravnost naroda i narodnosti nestabilna kategorija, koja je u direktnoj vezi s cjelokupnim društvenim, ekonomskim i političkim razvojem, te da se obogaćivanje nacionalnih odnosa može ostvariti samo u uvjetima razvoja samoupravljanja i jačanja uloge radničke klase i svih radnih ljudi u odlučivanju o pitanjima njihovog materijalnog i ukupnog društvenog položaja. Smatralo se da polaznu osnovu za prevazilaženje protivrječnosti u međunacionalnim odnosima predstavlja smanjivanje razlika u stepenu ekonomske razvijenosti i osiguravanje uvjeta u kojima će materijalni i društveni položaj i pojedinaca i nacije zavisiti od rada i rezultata rada.

U Bosni i Hercegovini nacionalna izmiješanost stanovništva je bila više izražena nego u drugim ondašnjim republikama i pokrajinama. To je jedna od najznačajnijih njenih karakteristika. Tako je u Bosni i Hercegovini 1961. godine živjelo 3.277.948 stanovnika, a 1971. godine 3.746.111 stanovnika, da bi se 1981. godine njihov ukupan broj povećao na 4.124.256. u Jugoslaviji Bosna i Hercegovina je bila na trećem mjestu (poslije Kosova i Makedonije) po priraštaju stanovništva, iako ta stopa u Bosni i Hercegovini pokazuje tendenciju smanjivanja. Tako je prosječan godišnji priraštaj na 1.000 stanovnika u periodu od 1948.–1961. godine iznosio 18,8 a u deceniji od 1971. do 1981. godine se prepolovio i iznosio 9,4%. Učešće stanovništva Bosne i Hercegovine u ukupnom stanovništvu Jugoslavije povećalo se od 16,3% u 1948. godini na 18,4% 1981. godini.

Prema popisu iz 1981. godine, u Bosni i Hercegovini nacionalna struktura stanovništva imala je sljedeća osnovna obilježja: Hrvati su činili 18,3% stanovništva, Muslimani 39,5%, Srbi 32,2%, kao Jugoslaveni izjasnilo se 7,9%, a pripadnici drugih naroda i narodnosti 2,3% stanovništva. Poređenje ovog stanja s odgovarajućim statističkim podacima prethodnih poslijeratnih popisa pokazuje da je nacionalna struktura stanovništva u Bosni i Hercegovini u međuvremenu doživljavala dinamičnije promjene, koje, međutim, nisu nastale samo pod uticajem društveno-ekonomskih, migracionih i drugih demografskih faktora, nego i zbog mijenjanja određenih političkih stavova vodećih krugova u zemlji, prvenstveno u pogledu zvanične afirmacije nacionalnog identiteta ovdašnjeg muslimanskog stanovništva. Ta kolebanja su se vidno očitovala u poslijeratnim statističkim pokazateljima. Tako se, naprimjer, prilikom popisa 1953. godine, 31,3% stanovništva nacionalno izjasnilo kao Muslimani. Taj procenat je u sljedećem popisu 1961. godine pao na 25,6%, a 1971. godine je iznosio 39,5%. Isto tako, onih koji se nisu nacionalno izjasnili, odnosno koji su registrovani kao Jugoslaveni, bilo je 1961. godine 8,4%, 1971. godine 1,1% i 1981. godine 7,9%. Kod ostalih nacionalnih skupina, iako je bilo izvjesnih promjena, ipak se ne pojavljuju ovakve oscilacije.

Drugom polovinom šezdesetih godina, potvrđuju navedeni podaci, postojao je izvjestan diskontinuitet u odnosu na puno uvažavanje nacionalne posebnosti ondašnjih Muslimana. Definitivno prevazilaženje ovih kolebanja i nedorečenosti postignuto je u sklopu tadašnje demokratizacije cjelokupnog društvenog života na osnovu principa samoupravljanja i u nacionalnom smislu ispoljavano, što je omogućeno svim stanovnicima Bosne i Hercegovine. U tekovine tih procesa, koji su opredjeljenjima Osmog kongresa SKJ-a i Četvrtog kongresa SKBiH-a, dobili idejno-političku podršku i zamah, svakako spada i ocjena Centralnog komiteta SKBiH iznesena na njegovoj 17. sjednici 1968. godine, u kojoj se, pored ostalog, ističe: "Praksa je pokazala i štetnost raznih oblika pritisaka i insistiranja iz ranijeg perioda da se Muslimani u nacionalnom pogledu opredjeljuju kao Srbi, odnosno kao Hrvati, jer se i ranije pokazalo, a to i današnja socijalistička praksa pokazuje, da su Muslimani poseban narod". Time je jedna historijska pojava dobila pravno-političku afirmaciju koja je – mada nije u svim sredstvima informiranja naišla na nepodijeljeno razumijevanje i odobravanje – imala principijelan i praktičan značaj za odnose i ukupan razvoj u bosanskohercegovačkom društvu i u čitavoj tadašnjoj jugoslavenskoj zajednici.

Zajedno sa svim društveno-političkim organizacijama i državnim organima, Savez komunista Bosne i Hercegovine je pažnju posvećivao nacionalnim odnosima i razvoju bratstva i jedinstva. Vodilo se računa o različitim implikacijama i problemima iz domena ekonomskih odnosa, kulture, obrazovanja i umjetnosti na sferu međunacionalnih odnosa. Naprimjer, povodom određenih ekonomskih i drugih razvojnih teškoća u Hercegovini, koje su se nepovoljno reflektovale na međunacionalne odnose, Centralni komitet SKBiH-a je organizovao u Mostaru, septembra 1966. godine, šire savjetovanje s posebnim osvrtom na prilike u zapadnoj Hercegovini. Zahvaljujući razmatranjima i stavovima, među kojima je poseban značaj imalo odbacivanje dotadašnjih negativnih političkih predrasuda o ovom kraju, taj skup je po svom širem uticaju i odjeku dobio istaknuto mjesto u tekućoj i budućoj političkoj aktivnosti. Na tom skupu ukazano je na nužnost i dosljednost provođenja politike ravnopravnog učešća svih naroda i narodnosti u svim oblastima društvenog života te na značaj osiguranja ravnomjernog privrednog razvoja svih dijelova Republike za dalji razvoj međunacionalnih odnosa.

S ciljem da se i dalje učvršćuje i razvija bratstvo i jedinstvo i unapređuje nacionalna ravnopravnost, bila su stalno isticana u političkoj akciji Saveza komunista. U to doba, u tom kontekstu, počeo se u političkom rječniku javljati i pojam socijalističkog zajedništva, koji je upotrebljavan kao sveobuhvatnije određenje saradnje, solidarnosti, trajne međusobne povezanosti svih drugih elemenata kojima se prožimaju i uzajamno dopunjavaju svi jugoslavenski narodi i narodnosti u samoupravnom socijalističkom društvu.

Razvijanje bratstva i jedinstva i jugoslavenskog socijalističkog zajedništva te uspješno kretanje na društveno-ekonomskom, političkom i kulturnom polju nije se odvijalo bez oštrih sukoba s nacionalistima, i u bivšoj Jugoslaviji i u Bosni i Hercegovini. Krajem šezdesetih godina došlo je do zastoja razvoja socijalističkog samoupravljanja, veće otuđivanje dohotka od udruženog rada i jačanje moći liberalno-tehnokratskih i etatističko-birokratskih snaga pogodovali su oživljavanju i ekspanziji svih oblika nacionalizma koji se iskazivao agresivno. Međutim, bilo je dosta organizacija i rukovodstava Saveza komunista koji su olahko i površno shvatali ove pojave i koji, stoga, borbu protiv tih idejnih i političkih protivnika nisu vodili kao dugoročniju i sistemsku aktivnost, zbog čega je preovladavalo tek njihovo povremeno reagovanje na određene ekscesne pojave i situacije. Također, nije bio ni mali broj organizacija SK koje čak nisu imale dovoljno idejnopolitičke zrelosti i sposobnosti niti odlučnosti da se suprotstave nacionalističkim i drugim tuđim uticajima u svojoj sredini.

Otvoreni napadi učestali su ne samo na politiku Saveza komunista i preduzete mjere državnim i drugih organa, nego i na same osnove sistema i glavne tekovine socijalističke revolucije, nacionalisti su se međusobno povezivali i zajednički djelovali sa svim drugim snagama u zemlji i inozemstvu, uključujući i ekstremnu političku emigraciju i različite strane obavještajne službe. Zagovarali su i rasparčavanje Jugoslavije, širili glasine o otcjepljenju Slovenije i Hrvatske, o eksplatisanosti i diskriminaciji ove ili one nacije i favorizovanju drugih nacija i dr.

Posebno u Bosni i Hercegovini srpski nacionalisti su najčešće istupali sa iskonstruisanom tezom kako su Srbi prikraćeni, a posljednjim godina i potisnuti i ugroženi. Krajem šezdesetih godina, sve organizovanije i agresivnije djelovanje hrvatskih nacionalista, čije su osnovne karakteristike i pravci akcije bili antijugoslavenstvo, antisrpstvo i antikomunizam, izražavalo se i na područje Bosne i Hercegovine u osnivanju mreže pododbora Matice hrvatske i okupljanja izvjesnog broja intelektualaca i mladih oko njih (Mostar, Bugojno i dr.), organizovanom rasturanju određenih listova i slično. U Dalmaciji i Sloveniji formirani su posebni punktovi za organizovano nacionalističko djelovanje prema Bosni i Hercegovini. U Bosni i Hercegovini djelovanje nacionalista najčešće je bilo povezano i sinhronizovano s aktivnostima njihovih podstrekača i istomišljenika u Srbiji i Hrvatskoj koji su zauzimali paternalistički stav prema Bosni i Hercegovini. Sve do oštrih protivmjera 1971. godine takva aktivnost ovih grupa je bila u vidnom porastu. Učešće kleronacionalističkih struja bilo je izraženo ne samo u konceptima i istupanjima velikosrpskih i velikohrvatskih šovinista nego i među muslimanskim nacionalistima koji su tendenciozno tvrdili da je muslimansko stanovništvo jedini autohtoni etnički element u Bosni i Hercegovini i zagovarali povijesnu supermaciju ondašnjih Muslimana i njihove kulture u BiH. Dio islamskog klera, čije su političke pretenzije i mogućnosti jedno vrijeme u partijskim organima potcjenjivane, želio je da za sebe osigura lidersku poziciju ne samo kao vjerskog nego i nacionalnog reprezentanta ondašnjih bosanskohercegovačkih Muslimana.

Na štetnost ovih nacionalističkih pretenzija ukazivao je Savez komunista Bosne i Hercegovine i suprotstavljao se u ime ravnopravnosti i ostalih životnih interesa naroda u BiH. U oblasti jezičke politike, gdje su nacionalisti uporno djelovali, Izvršni komitet CKSKBiH-a je posebnim saopćenjem naglasio opredjeljenje za punu slobodu upotrebe obiju varijanti srpskohrvatskog, odnosno hrvatskosrpskog jezika i za ravnopravnost latinice i ćirilice. Delegati CKSKBiH-a su, u aprilu 1969. godine, učestvovali u Zagrebu na sastanku predstavnika centralnih komiteta SK Srbije, Hrvatske, Crne Gore i Bosne i Hercegovine. Na sastanku su razmatrane i određene koordinirane akcije protiv organizovane ekspanzije nacionalista.

Na dnevnom redu šireg partijskog savjetovanja bio je problem antisocijalističkih pojava, među kojima su nacionalističko-šovinističke bile osobito naglašene i povezane sa drugim deformacijama. CKSKBiH je to razmatrao početkom januara 1970. godine i na sjednici CKSKBiH početkom aprila 1971. godine. Bezrezervnu podršku i znatan doprinos SKBiH je dao 1971. godine odlučnom suzbijanju nacionalističkog "mas pokreta" u Hrvatskoj i suzbijanja ostalih oponentskih struja u drugim dijelovima SFRJ.

 

Promjene u političkom sistemu

 

Sa posebnim akcentom na razvoj samoupravljanja i ispoljene slabosti i protivrječnosti, a u vezi sa dostignutim nivoom materijalnog i društvenog razvoja u to doba nametnule su potrebu dogradnje političkog sistema, kako bi se ostvrili uvjeti za dalji razvoj. Tokom šezdesetih godina desio se niz promjena u političkom sistemu, među njima je došao i Ustav SFRJ i ustavi republika iz 1963. godine. Ove promjene, nesumnjivo, predstavljaju doprinos teoriji i praksi jugoslavenskog političkog sistema socijalističkog samoupravljanja. Dinamični i često protivrječni ekonomski i politički procesi u ovom periodu nisu ostali bez uticaja i na rješenja u društveno-političkom sistemu, a posebno na njihovu realizaciju. Njima su bili podložni svi dijelovi političkog sistema, uključujući i društveno-političke organizacije – Savez komunista, Socijalistički savez, Savez sindikata, Savez boraca, Savez omladine i dr.

S obzirom na to da je Ustav iz 1963. godine težio stabilizaciji i jačanju snaga samoupravljanja, prilikom njegove primjene je dolazilo do velikih teškoća i deformacija. Dio razloga leži u tome što sam ustav nije u dovoljnoj mjeri razradio i sistemski osigurao povoljniju poziciju radničke klase u produkcionim odnosima i tokovima ukupne društvene reprodukcije. Isto tako, ondašnji proces demokratizacije društvenih odnosa nije bio praćen odgovarajućim ustavno-pravnim rješenjima koja bi podsticala i brži razvoj u oblasti međunacionalnih odnosa. Zbog toga se uskoro pokazalo da su neminovne promjene Ustava upravo u sferi međunacionalnih odnosa, u pravcu jačanja odgovornosti republika za vlastiti razvoj i razvoj jugoslavenske zajednice i u prilog uspostavljanja novih odnosa u federaciji na tim osnovama.

Bilo je previše odstupanja, ali je, ipak, provođena odredba da skupštine društveno-političkih zajednica (općine, pokrajine, republike i federacija) ne djeluju samo kao institucije vlasti, nego i kao oblik ostvarivanja samoupravljanja. U saveznoj, republičkim i pokrajinskim skupštinama, uvođenjem posebnih vijeća radnih zajednica – privrednog, kulturno-prosvjetnog, socijalno-zdravstvenog i organizaciono-političkog – nastojala se prevazići  dominacija teritorijalnog principa i ojačati uloga samoupravno organizovanih radnih ljudi u procesu skupštinskog odlučivanja. Također su stvorene institucionalne pretpostavke da se do zajedničkog i općeg društvenog interesa dolazi legitimnim iskazivanjem i usaglašavanjem različitih interesa samoupravnih organizacija i zajednica.

Demokratičnost u funkcionisanju odnosa i institucija političkog sistema podsticanja je i naglašavanjem principa kao što su izbornost i smjenjivost, javnost rada i odgovornost nosilaca svih samoupravnih, javnih i drugih društvenih funkcija, zabrana, odnosno ograničenje, ponovnog izbora na takve funkcije, jačanje ustavnosti i zakonitosti itd.

Kompletna ova institucionalna rješenja nisu, međutim, omogućavala snažnije ispoljavanje radničko-klasnih interesa, prvenstveno usljed nerazvijenih samoupravnih produkcionih odnosa, odnosno zbog većeg uticaja činilaca u društvu koji su u partijsko-političkim dokumentima označavani kao tehnokratsko-liberalističke i demokratsko-birokratske snage. U političkom sistemu je jačala uloga izvršnih i upravnih organa i osamostaljenih poslovodnih struktura u radnim organizacijama i u većim složenim sistemima, koji su nastajali u ovom periodu. Tako su skupštine i organi samoupravljanja bili pod njihovim jačim uticajem.

Između viših i nižih organa državne vlasti, u procesu deetatizacije i demokratizacije razgrađivan je raniji koncept historijskih odnosa, naročito u odnosima između federacije i republika. Istovremeno, nisu uspostavljeni, a niti su dovoljno uspješno funkcionisali novi odnosi na osnovama međusobno utvrđenih prava i dužnosti, saradnje i uzajamnog informisanja. Jačanjem samostalnosti i uloge republika, šezdesetih godina dolazi do jačanja veza između organa u republici i općinama. Pod tada aktuelnim pojmom "konstituisanje republike" često je podrazumijevano jačanje uloge i moći republičkih organa i suzbijanje nastojanja da se konstituišu regionalni ili prenaglašavaju lokalni interesi, a u daljnjoj praksi koncentracijom moći u rukama republičkih faktora sužavane su i ograničavane funkcije federacije. S obzirom na isprepletenost i paralelizam državnih i partijskih organa, takvi odnosi na relaciji federacija-republika u državnom ustrojstvu prenosili su se i u SKJ. Narednih godina,  u tim uvjetima rapidno su jačali republički etatizmi i dolazile do izražaja posljedice te pojave. U funkcionisanju federacije razgrađivani su centralistički i hijerarhijski odnosi prema republikama i pokrajinama, a da istovremeno nisu osigurani neophodni procesi jugoslavenske integracije i solidarnosti na stabilnim osnovama.

Veoma sporo i nepotpuno se ostvarivao ustavni koncept u političkom životu općine, kao samoupravne i osnovne društveno-političke zajednice. Također, ni komunalni sistem se nije mogao razvijati u uvjetima slabljenja uticaja radnih ljudi i građana i materijalne osnove samoupravljanja. U institucijama sistema i u Savezu komunista je ocijenjeno da i postojanje i djelovanje srezova i sreskih rukovodstava društveno-političkih organizacija u velikoj mjeri otežava ostvarivanje komunalnog sistema i ograničava radne ljude i građane da uspješnije ostvaruju svoja samoupravna i druga prava u općini. U provođenju ovog opredjeljenja, u Bosni i Hercegovini su, nakon širih priprema, 1966. godine ukinuti srezovi kao regionalne društveno-političke zajednice. Jedino je grad Sarajevo zadržao status društveno-političke zajednice u čijem je okviru bilo više općina. Saradnja općina je usmjerena na osnove dobrovoljnosti i samoupravnog dogovaranja. Time je ojačala samostalnost i samoupravnost općina, ali i stvoren prostor za ispoljavanje određenih pojava autarhičnosti i lokalizma.

U Bosni i Hercegovini, u Savezu komunista je vladalo idejno-političko jedinstvo o najbitnijim pitanjima razvoja samoupravljanja i nacionalne ravnopravnosti, ali je u društvu bilo mnoštvo neriješenih pitanja i negativnih pojava i tenzija, koje su dovodile do slabljenja uticaja klase i opterećivale međunacionalne i međurepubličke odnose. Zato je na Četvrtom kongresu SKBiH-a, marta 1965. godine, posebno istaknuto da se najsloženij problemi u izgradnji i razvoju društvenih odnosa javljaju upravo na području proširene reprodukcije, gdje su se najduže zadržali elementi starog etatističko-birokratskog načina raspodjele, koji je trebalo odlučnije mijenjati. Svako narušavanje samoupravnosti naroda u raspodjeli prema radu – isticao je Edvard Kardelj – koje je nametnuto prinudom – mora izazvati poremećaje u međunacionalnim odnosima, stvarati političke probleme i pothranjivati nacionalizam.

Krajem 1964. godine, na Osmom kongresu SKJ-a, utvrđena su osnovna idejno-politička polazišta za radikalnije promjene i to u sferi ekonomskih i društvenih odnosa. Na ovom kongresu je naglašeno da je centralistička ekonomska struktura u velikoj protivrječnosti s principom ravnopravnosti nacija i da nacije moraju imati punu suverenost u raspolaganju dohotkom, jer je to bitna osnova vlastitog materijalnog razvoja, vlastite kulture i civilizacije. Zahtjevi za ovakvim promjenama, koje se više nisu mogle odlagati, potekli su s Petog kongresa Saveza sindikata Jugoslavije, a iste godine je i savezna skupština izglasala posebnu rezoluciju o ovim pitanjima. Tim ciljevima je bila usmjerena privredna i društvena reforma proklamovana 1965. godine. Takva orijentacija je uvjetovala i reviziju u ustavnom i političkom sistemu definisanom Ustavom iz 1963. godine.

U Bosni i Hercegovini Savez komunista je bio taj koji je radio na pokretanju i razvijanju saradnje sa drugim republikama i pokrajinama te pokretao inicijativu za promjenu odnosa u Federaciji. O položaju Bosne i Hercegovine u okviru jugoslavenske federacije, u diskusijama je raspravljano i na Petom kongresu SKBiH-a te zapažena izvjesna nerazumijevanja i indiferentnost kod dijela političkih kadrova u pogledu konstituisanja i formiranja društvenog, političkog i samoupravnog individualiteta Bosne i Hercegovine, za koju se, ipak, zalagala većina.

Kako se već u praksi uspostavila nova uloga republika i pokrajina, to je doprinijelo ubrzanju djelimičnih izmjena Ustava SFRJ tokom 1967. i 1968. godine. Međutim, već tada je ocijenjeno da se takvim djelimičnim promjenama odnosi bitnije ne mogu promijeniti i da je, u interesu daljeg razvijanja nacionalne ravnopravnosti i socijalističkog zajedništva, neophodno radikalnije redefinisati i ustavnu poziciju i ulogu republika i uspostaviti nove odnose u institucijama federacije.

U provođenju Ustava iz 1963. godine, svi nedostaci i slabosti, potom i privredne i društvene reforme, te ustavne promjene iz 1967.-1968. godine, pa i politike i stavova Saveza komunista, ukazivali su na sporost i zaostajanje u izgrađivanju koncepcije dugoročnijeg razvoja društveno-političkog sistema. Mnoga istupanja najviših partijskih funkcionera, osobito J. B. Tita, i stavovi u kongresnim rezolucijama i u smjernicama Predsjedništva i Izvršnog komiteta CKSKJ-a iz 1968. godine svjedoče da je SKJ uviđao te probleme i politički insistirao na tome da se otklone glavni izvori i razlozi nastalih zastoja i poremećaja. Međutim, ni sam SKJ ni njegovi dijelovi u republikama i pokrajinama nisu ispoljili dovoljno političke kompaktnosti i odlučnosti da provedu radikalne promjene u društveno-političkom sistemu.