Zločin genocida na području općine Brčko 1992-1995. god.

Mr. Husejin Omerović

Zločin genocida na području općine Brčko 1992–1995. god.

Rezime

Brčko je jedna od mnogih općina u Bosni i Hercegovini u kojim su srpsko-crnogorske agresorske snage i snage bosanskih Srba počinili najteže oblike zločina protiv nesrba, a posebno civila bošnjačke nacionalnosti. U ovom zločinu direktno su učestvovale jedinice Jugoslovenske narodne armije (JNA), koje su bile stacionirane i pripremale se u kasarni u Brčkom i na odabranim lokacijama oko Brčkog, gdje su na raspolaganju imale tenkove i artiljeriju. Pored jedinica JNA zločin u Brčkom počinile su i paravojne jedinice sastavljene od bosanskih Srba i njihovih sunarodnika iz Srbije kao što su: “Arkanovci”, “Šešeljevci”, “Beli orlovi” i jedinice kapetana Dragana. Uglavnom, radilo se o zločinu genocida koji je počinjen planski, organizovano od strane političkog i vojnog rukovodstva Srbije i bosanskih Srba i to s namjerom uništenja dijela etničke, nacionalne i vjerske grupe Hrvata i Bošnjaka.

Uvod

Rad će strukturalno biti podijeljen u nekoliko tematskih cjelina koje će tretirati: demografsku strukturu općine Brčko, genocid i druge oblike zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, odgovornost za počinjene zločine, počinioce zločina i sabirne centre za zatočenike.

Istraživanje na ovom projektu obuhvata, prije svega, primarne izvore, poput arhivske građe Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu, raspoložive dokumentacije Istočno-bosanskog korpusa Vojske Republike Srpske, odluka, naredbi, redovnih i vanrednih borbenih izvještaja Vojske Republike Srpske, kao i mnogobrojnih izjava svjedoka. Osim toga, obuhvaćeni su i sekundarni izvori poput naslova pojedinih autora koji govore o genocidu i zločinima protiv čovječnosti u Brčkom, izvora međunarodnih organizacija i zvaničnika, pisanih i elektronskih medija i podataka Udruženja za nestale, zatočene i ubijene civile.

b) Demografska struktura

Po posljednjem službenom popisu stanovništva iz 1991. godine[1], općina Brčko imala je 87.627 stanovnika, raspoređenih u 59 naselja. Od navedenog ukupnog broja stanovnika u općini Brčko, Bošnjaka je bilo 38.617 (44,06%), Hrvata 22.252 (25,39%), Srba 18.128 (20,68%), Jugoslovena 5.731 (6,54%) i ostalih 2.899 (3,33%).

U gradskom području Brčkog, prema popisu iz 1991. godine, bilo je 41.406. Od toga su: Bošnjaci 22.994 (55,53%), Srbi 8.253 (19,93%), Hrvati 2.894 (6,98%), Jugosloveni 5.211 (12,58%) i ostali 2.054 (4,98%).

Genocid na području općine Brčko

Iako je prošlo gotovo devetnaest godina od perioda kada su srpskocrnogorske snage izvršile zločine na području općine Brčko (1992.), još uvijek nisu kompletno naučno istraženi relevantni podaci o obimu zločina, identitetu žrtava i počiniocima zločina. Postoje razne institucije i pojedinci koji su se bavili, ili se, i dalje, bave istraživanjem, a njihovi podaci o broju ubijenih, odnosno nestalih se, u značajnoj mjeri, razlikuju. Tako, primjera radi, Roj Gatman, dopisnik njujorškog dnevnika („Newsday“) navodi da je prema biltenima Državne komisije za prikupljanje činjenica o ratnim zločinima u Bosni i Hercegovini, u koncentracionom logoru u Brčkom i okolnim područjima ubijeno najmanje 3.000 ljudi. To je najveći broj mrtvih u jednom od 94 logora koje je Komisija prikazala.[2] Prema izvještaju Komisije eksperata u presudi Međunarodnog suda pravde: Bosna i Hercegovina protiv Srbije i Crne Gore, više od 2.000 muškaraca je ubijeno u logoru Luka i bačeno u rijeku Savu. Mustafa Ramić, predratni gradonačelnik Brčkog, navodi da je od 3.000 Bošnjaka koji su ostali u Brčkom, njih oko 2.000 je ubijenih i nestalih. Dragan Lukač u knjizi „Ratni zločini u Bosanskoj posavini“ navodi da je u logoru „Luka“ na najbrutalniji način ubijeno oko 3.000 hiljade ljudi. Tilman Zulh (Tilman Cilh), u članku „Genocid u Bosni i Hercegovini“, navodi da je u ljeto 1992. godine u logoru „Luka“, u Brčkom oko 3.000 ljudi (5% žena i djece) našlo smrt.[3] Prema podacima Ujedinjenih nacija, agresorske snage su tokom maja i juna 1992. godine u logoru „Luka“ ubile između 2.000 i 3.000 civila Brčkog, uglavnom Bošnjaka-muškaraca, žena i djece.[4] Hasan Džanić piše da je u logoru “Luka” u Brčkom ubijeno preko 3.000, a da je u istom bilo zatočeno početkom avgusta 1992. godine 5.000 zatočenika.[5] Snežana Filipović, predstavnica Istraživačko-dokumentacionog centra Bosne i Hercegovine je iznijela brojku od 1.658 ubijenih ljudi u Brčkom u periodu od 1991. do 1995. godine. Od toga broja još se, prema njenim riječima, 226 ljudi vodi kao nestali. Filipovićeva je navela da je od spomenutog broja ubijeno 505 civila i to 409 muškaraca i 96 žena. Prema njenim riječima, od 1991. do 1995. godine u Brčkom je ubijeno 1.153 vojnika, od čega: 534 pripadnika Armije RBiH, 508 pripadnika JNA i Vojske Republike Srpske i 111 pripadnika hrvatske vojske. Kada je riječ o nacionalnoj strukturi ubijenih, Filipovićeva je rekla da je u Brčkom stradalo 911 Bošnjaka, 554 Srba, 186 Hrvata i sedam pripadnika ostalih nacionalnih grupa, te da je najviše stradala populacija u rasponu od 18 do 45 godina starosti.[6] Smatramo da se ovi podaci trebaju uzeti sa rezervom jer ne predstavljaju konačnu, niti dokumentovanu listu žrtava.

Osim navedenih brojki ubijenih civila, uglavom, u logoru „Luka“, okupaciona vlast u gradu je, prema svjedočenju preživjelih, i na drugim mjestima u Brčkom: Staroj džamiji, zgradi SUP-a, hotelu „Posavina“, Fiskulturnom domu, Kasarni, autobazi „Laser“, bolnici, po kućama, stanovima i na ulici ubila još nekoliko hiljada civila (između 2.000 i 3.000).[7] Prema izjavi svjedoka B-1408, najviše zatočenika bilo je u logoru “Luka”, a njihov broj je mogao ići i do 1.500.[8]

Pored navedenih izvora, Udruženje za poginule i nestale u Brčkom, raspolaže spiskom imena od 550 ubijenih, odnosno nestalih Bošnjaka iz Brčkog, a prema nezvaničnim procjenama istog izvora ubijeno je između 750 i 1000 Bošnjaka iz Brčkog.

Imajući u vidu spomenute izvore i različite brojke žrtava, cijenimo da, još uvijek, nisu istraženi svi relevantni izvori, niti su prikupljeni potpuni podaci o svim ubijenim i nestalim u Brčkom kako bi imali precizniju sliku o žrtvama Bošnjaka u Brčkom.

Ubistva su izvršena u svim koncentracionim logorima ili sabiralištima, a najmasovnija u logoru „Luka“. Osim navedenih ubistava, prema nezvaničnim podacima, likvidirano je između 100 i 150 osoba na mostu na Savi, kojeg su srpske snage minirale 30. aprila 1992. godine. Naime, radilo se o tri autobusa putnika koji su, putujući iz Zapadne Evrope za prvomajske praznike, kao i jedan broj izbjeglica, čekali na prelaz preko mosta. Sva ova ubistva su djela genocida zato što su njihovi nalogodavci, a i egzekutori imali namjeru djelimičnog uništenja nacionalne, etničke i vjerske skupine nesrba, kao i nanošenje teških ozlijeda ili duševne boli istima.

Kada je u pitanju način egzekucije žrtava, raspoloživi podaci govore da su žrtve mučene i ubijane na najsvirepiji način. Tako se Rajko Rajčić ponosio time što je izumio specijalni nož za bošnjačke vratove. Tijela ubijenih odvozili su i zakopavali u masovne grobnice (npr. Prljine i kod "Bimeksove" farme), ili su ih mljeli u pogonima za proizvodnju stočne hrane. Veliki broj mrtvih tijela spaljen je u brčanskoj kafileriji.[9]

Zločin genocida izvršen je i u slučaju silovanja Bošnjakinja u Brčkom, odnosno Brezovom Polju. Naime, u maju 1992. godine 40 Bošnjakinja je uhvaćeno i silovano od strane srpskih snaga u Brezovom Polju, kod Brčkog, gdje je jedna od žrtava, 23-godišnja Mirsada, rekla reporteru da joj je Srbin koji ju je oteo, rekao: „Imamo naređenja da silujemo djevojke. Stid me je što sam Srbin. Sve što se događa je ratni zločin“. Druga žrtva, 23-godišnja Hafiza, navela je da je pokušavala da nagovori svog napadača da je ne siluje, ali on je odgovorio „Moram“.[10] Dr. Melika Kraitmajer (Kreitmajer), vođa ginekološkog tima koja je pregledala 25 od 40 žrtava iz Brezova Polja, zaključila je da je cilj silovanja bio „da ponizi Bošnjakinje, da ih uvrijedi, uništi njihovu ličnost i izazove šok. Ove žene su silovane ne zato što je u pitanju muški instikt. Silovane su zbog toga što je to bio cilj rata. Moj dojam je da je neko dobio naređenje da se siluju djevojke“.[11]

Dehumanizacija, oduzimanje identiteta, svođenje žrtve na broj u redu za silovanje, biće provođeni kao strategija genocida: U logoru „Luka“ u Brčkom bilo je 1800 zatvorenika. U mojoj prostoriji bilo je 600 žena. Ja sam imala broj 31. Kada bi prozvali vaš broj, morali biste ići.[12] I u ovom slučaju postojala je namjera da se nanese duševna bol pripadnicima etničke skupine Bošnjaka.

Planirani zločin genocida izvršen je i na političkim predstavnicima Bošnjaka u Brčkom o čemu je svjedočio predratni gradonačelnik Brčkog Mustafa Ramić. Naime, Ramić je potvrdio pred Haškim tribunalom da je 3. maja 1992. godine ubijeno 30 mladih ljudi, od kojih su namanje troje bili članovi Muslimanskog omladinskog saveza, koji je predstavljao podmladak SDA; u tim ubistvima učestvovao je Goran Jelisić.[13] Svjedok Ramić, govoreći o političkoj strukturi Brčkog, poimenice je naveo istaknute Bošnjake iz Brčkog i članove SDA koji su ubijeni prvog dana u sukobu.[14]

Pokrštavanje Bošnjaka i uništavanje svih džamija u Brčkom predstavlja, također, zločin genocida, jer je postojala evidentna namjera genocida od rukovodstva Srpske pravoslavne crkve, odnosno političkog rukovodstva Srbije i Republike Srpske.

Dokaz ovim navodima je činjenica da su pop Slavko Maksimović, uz asistenciju popa Mihajla iz brčanskog sela Bosanske Bijele vršili pokrštavanje Bošnjaka. Tako su Zinki Čudić promjenili ime u Aleksandra, Fikretu, zvanom „Binto“ u Dragan Gavrilović, Seferu u Saša, Vasifu Sulejmanoviću, direktoru lokalne brčanske Televizije u Vasilije. Za istaći je, da je Vasif, i pored promjene imena, ubijen.[15]

U namjeri da se uništi vjerska skupina Muslimana – Bošnjaka kao duhovna supstanca koja svjedoči njohov inedtitet, u Brčkom su srušene sve džamije i to kako slijedi: Džedid džamija, poznata kao Bijela džamija, Atik džamija, poznata kao Savska džamija i Hadži pašina džamija, poznata kao Drvena ili Stara džamija.[16]

Prije osvajanja i okupacije Brčkog, agresor je postavio cilj da u ovom multietničkom gradu Srbi moraju biti dominantan narod. Bošnjaka i Hrvata, po njima, nije smjelo živjeti više od 10%. U kratkom vremenskom periodu od početka maja pa do juna 1992. godine grad Brčko je „očišćen“ od Bošnjaka. Raspoloživi podaci govore da je više od 10.000 Bošnjaka prošlo kroz logore Brčkog. Mnogi su ubijeni, određen broj je razmjenjen, a rat je preživjelo u Brčkom oko 1.000 Bošnjaka i Hrvata, što predstavlja 3% u odnosu na ukupan broj prema popisu stanovništva iz 1991. godine.[17]

Navedeni podaci i činjenice nepobitno potvrđuju da su državno rukovodstvo Srbije na čelu sa Slobodanom Miloševićem i rukovodstvo Republike Srpske, predvođeno Radovanom Karadžićem imali namjeru da u potpunosti ili djelimično unište nacionalnu, etničku i vjersku skupinu Bošnjaka i Hrvata na području općine Brčko. Ciljevi napada, identitet, obim žrtava, način na koji su spomenuti zločini počinjeni, potvrđuju da se radilo o klasičnom obliku zločina genocida, koji teorijski definiše Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida, statut Međunarodnog krivičnog suda i drugi relevantni dokumenati.

Sabirni centri u Brčkom

Ulaskom srpskih snaga u Brčko nastaje pakao za one Bošnjake i Hrvate koji nisu uspjeli izaći iz grada, odnosno koji su ostali u svojim domovima. Većinu, a posebno muškarce odvode u već planirane i pripremljene logore. Počelo je svakodnevno odvođenje bespomoćnih ljudi u tzv. "sabirne centre". U početku su to najčesće bile džamije, veći podrumi, hoteli, škole, sportske sale, tvorničke hale. Kroz brčanske koncentracione logore prošlo je više od deset hiljada (10.000) ljudi.[18] U Brčkom su aktivirani mnogi sabirni centri i logori u kojima je ubijeno nekoliko hiljada Bošnjaka i to kako slijedi: Sabirni centar Bolnica, sabirni centar Stara Džamija, sabirni centar “Laser”, sabirni centar hotel “Posavina”, sabirni centar Kasarna, Sabirni centar SUP, sabirni centar fiskulturni dom “Paratizan”, logori: “Luka”, kafana “Westfalija”, Brezovo polje, Fast food restaurant, Majevica i hotel “Galeb”.

Koncentracioni logor “Luka”

Zbog raspoloživog prostora za objavljivanje ovog rada, izdvojili smo samo logor “Luka”, u kojem su počinjeni najmonstruozniji i najbrojniji zločini nad nesrbima, a u najvećem broju nad Bošnjacima. Logor su sačinjavali hangari istoimenog preduzeća. Nalazio se uz rijeku Savu u koju su srpski zločinci bacali tijela ubijenih. Otvoren je 7. maja 1992. godine, a po izvješćima nekih izvora, zatvoren je sredinom 1992. godine. U hangarima i krugu ove riječne luke, Bošnjaci i Hrvati masovno su likvidirani. Prema još uvijek neutvrđenim pokazateljima, tu je na najbrutalniji način ubijeno oko 3000 ljudi. Između ostalog, ubijani su i masovnim strijeljanjem. Tijela ubijenih su bacana u Savu ili su kamionima odvožena u svinjogojske farme i drugdje, te bagerima zatrpavana u masovne grobnice. Ovo riječno preduzeće na obali Save pretvoreno je u najzloglasniji srpski koncentracioni logor na brčanskom području. Zatočenici u njemu su spavali na komadima papira, bez pokrivača. Krici mučenih ljudi čuli su se s one strane Save u Gunji (Hrvatska) i nisu prestajali dan i noć. Srpski zločinci sjekli su zatočenim Bošnjacima noseve, uši, prste; parali im utrobe razbijenim bocama; ubijali ih čekićem, sjekirom, tupim predmetima; uvrtali im žicu u nos, pa je potom naglo čupali. One logoraše koje bi prethodno izmučili izvlačili bi pred halu u luci i tu ih klali nad šahtom, ili ih ubijali iz pištolja. Bilo je i klasičnih strijeljanja, kada bi izveli po desetak logoraša, a potom ih rafalom usmrtili.[19] Na Kurban-bajram (11. 6. 1992.) srpski zločinci su pobili mnoge Bošnjake, govoreći: "Danas koljemo muslimane kao kurbane." Potom su preostali živi zatočenici saprali krv, a mrtva tijela složili na gomilu radi odvoza u "Bimeksove" hladnjače. Uslijedila je zatim nova runda. Za jednu noć likvidirali su i do 100 ljudi. Kada su se koljači umorili, zabavljali su se prisiljavajući zatočenike da se međusobno tuku ili da pjevaju srpske zločinačke pjesme.[20]

Prvi zapovjednik ovog stravičnog mučilišta Goran Jelisić, zvani Adolf, hvalio se kako je već ubio 175 Bošnjaka, te da mora “namiriti” na 200.[21]

Među monstrumima u ovom logoru posebno se isticao Ljubiša Savić-Mauzer. On se, naime, hvalio kako je u Pančevu završio školu mučenja, specijalizirajući klanje i amputacije organa. Tvrdio je da u njegovim rukama i nijem mora progovoriti. Prema vlastitome priznanju, ovaj je zločinac u logoru "Luka" držao obuku za klanje logoraša. Također, po njegovu priznanju, kada su mu mjerili vrijeme, u jednoj minuti zaklao je 17 zatočenika. Nadalje se dičio činjenicom što je u logoru "Luka" poklano 9.000 "balija".[22]

Važno je istaći činjenicu da ovaj logor nikada nije posjetio Međunarodni komitet Crvenog križa. Pretpostavlja se da je logor “Luka” bio aktivan između maja i jula 1992. godine. Dana 18. maja 1992. godine, predstavnik ICRC-a, Frederic Maurice je poginuo u napadu na humanitarni konvoj ICRC-a u Sarajevu. Neposredno nakon tog događaja, tačnije 20. maja ICRC je privremeno povukao svoje predstavnike iz BiH, a njihova djelatnost u Bosni je u junu obnovljena. Iako međunarodna zajednica nalazi opravdanje u ovom slučaju za nedolazak u posjetu logoru “Luka”, smatramo da ne postoji razlog koji je mogao biti opravdanje za nesprečavanje zločina planetarnih razmjera u logoru “Luka”.

Među monstrumima u logoru “Luka”, pored Gorana Jelisića, Ranka Češića, Ljubiše Savića-Mauzer, Konstantina i Monike Simonović, posebno su se isticali u ubijanju i mučenju zatočenika Enver Stavicki, Fikret Piklić, Džemal Zahirović, zvani Spajzer, Gligor Zorić i Veselin Nikolić.[23]

Odgovornost za počinjene zločine u Brčkom

Za počinjeni genocid, zločine protiv čovječnosti i ratne zločine u Brčkom, pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju (ICTY) u Hagu optuženi su Slobodan Milošević, Vojislav Šešelj, Radovan Karadžić, Biljana Plavšić, Momčilo Krajišnik, Goran Jelisić i Ranko Češić. Pred spomenutim Sudom, Goran Jelisić je osuđen na 40, Ranko Češić na 18, Momčilo Krajišnik na 27 (Žalbeno vijeće smanjilo kaznu na 20 godina) i Biljana Plavšić na 11 godina zatvora. Svi su oslobođeni optužbe za genocid i osuđeni za zločin protiv čovječnosti, unatoč činjenici da su imali namjeru djelimičnog uništenja nacionalne grupe Bošnjaka i Hrvata, odnosno, da su (Jelisić i Češić) počinili mnogobrojna ubistva zatočenika sa genocidnom namjerom. U slučaju Jelisića, Sudsko vijeće je donijelo presudu da nije kriv za genocid, čak i bez saslušanja odbrane i završne riječi tužioca i branioca.

Podsjetimo da je Raspravno sudsko vijeće ICTY-a potvrdilo Slobodanu Miloševiću genocidnu namjeru i postojanje plana da se unište Bošnjaci kao nacionalna grupa, pored mnogih gradova, i u Brčkom. Ovo Sudsko vijeće je zaključilo da “postoji dovoljno dokaza da je u Brčkom izvršen genocide”. Slobodan Milošević nije dočekao konačnu presudu, jer je preminuo 11. marta 2006. godine čime je istog dana i okončan sudski postupak.[24]

Pored navedenih, ostali su neprocesuirani, optruženi za zločin genocida, Vojislav Šešelj i Radovan Karadžić, koji se nalaze u pritvoru Haškog tribunala, gdje čekaju izricanje presude.

Vojislav Šešelj, optuženi pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju (ICTY), se tereti da je učestvovao u planiranju i pripremama za preuzimanje vlasti u općini Brčko, kao i u prisilnom uklanjanju većine nesrpskog stanovništva sa tog područja. Šešelj se tereti i za zatvaranje, mučenje, druga nehumana djela i okrutno postupanje protiv stotina civila u logoru “Luka” u općini Brčko u periodu od maja do jula 1992. godne. Od 1. avgusta 1991. god. ili približno od tog datuma pa barem do septembra 1993. godine, Vojislav Šešelj, djelujući pojedinačno ili u dogovoru sa poznatim i nepoznatim učesnicima udruženog zločinačkog poduhvata, planirao je, naredio, podsticao ili na drugi način pomogao i podržavao planiranje, pripremu ili izvršenje progona hrvatskog, muslimanskog i drugog nesrpskog civilnog stanovništva u Brčkom i Bijeljini. Ti progoni su činjeni na političkoj, rasnoj i vjerskoj osnovi.[25]

Radovan Karadžić se, prema trećoj izmjenjenoj optužnici, između ostalog, tereti da je učestvovao u udruženom zločinačkom poduhvatu i imao ciljanu namjeru da uništi značajan dio grupe bosanskih Muslimana i Hrvata, konkretno njihovo rukovodstvo, kao i znatan broj pripadnika tih dviju grupa, kao i za progone u općini Brčko.[26] Raspoloživi relevantni dokumenti ukazuju da je Karadžić, u funkciji predsjednika samoproglašene, a potom priznate Republike Srpske i njenog civilnog komandanta, direktno učestvovao u kreiranju sistematskog obrasca po kojem su srpske snage izvršile genocid nad nesrpskim stanovništvom i u općini Brčko.

Procesuirani za zločine u Brčkom pred Osnovnim sudom u Brčkom

Osnovni sud u Brčko Distriktu izrekao je kaznu od 15 godina Kosti Kostiću zbog silovanja i ubistva Bošnjaka tokom 1992. godine na području Brčkog. Isti sud je 18. oktobra 2005. godine donio presudu za ratni zločin protiv civilnog stanovništva iz člana 142. stav 1. preuzetog KZ SFRJ protiv Konstantina Simonovića i izrekao mu kaznu zatvora u trajanju od šet godina u koju je uračunato vrijeme provedeno u pritvoru od 29.12.2004. godine. Ovako mala kazna je donešena iz razloga što je Simonović priznao krivicu iz svih sedam tačaka optužnice.[27] Pored navedenih, prvostepenom presudom Osnovnog suda Brčko Distrikta BiH osuđeni su Fikret Hasanović i Pepo Pavić na kaznu zatvora od po 6 (šest) godina, zbog počinjenog krivičnog djela Ratni zločin protiv civilnog stanovništva.[28]

Najodgovorniji planeri i naredbodavci za počinjeni zločin genocida u Brčkom

Prema Jusufu Kadriću, autoru knjige „Brčko – genocid i svjedočenja“, najodgovorniji za sve zločine počinjene u Brčkom su bili nosioci političke, izvršne i vojne vlasti, koji su planirali i naređivali zločine nad Bošnjacima kao grupom. Prema Kadrićevim riječima najodgovorniji planeri i naredbodavci genocida i zločina u Brčkom su: Ristanić /Petar/ Đorđe, rođen 2. avgusta 1957. godine u Brčkom, stalno nastanjen u Brčkom u ulici Alekse Šantića br. 23 (Ristanić je bio prvi predsjednik srpske opštine Brčko od maja 1992. godine i prvi predsjednik Ratnog predsjedništva u Brčkom); Marković /Dragoljub/ Mile, rođen 1. oktobra 1934. godine u Brčkom, stalno nastanjen u Brčkom u ulici B. Bobića br. 1 (Marković je bio član Ratnog predsjedništva i prvi predsjednik Izvršnog odbora općine Brčko); Vojinović /Uroš/ Milenko, rođen 28. novembra 1946. godine u Tuzli (Do smrti, 28. juna 1995. godine, živio je u Brčkom u ulici Trg omladinskih radnih brigada bb. Vojinović je bio predsjednik Srpske demokratske stranke za općinu Brčko i član Ratnog predsjedništva Brčko); Milinković Pavle, kao potpukovnik JNA bio je komandant Kasarne u Brčkom i član Ratnog predsjedništva Brčkog; Milutinović /Vasilija/ Milisav, rođen 18. septembra 1933. godine u Kragujevcu, stalno nastanjen u Brčkom u ulici Ice Volovskog 28/II. Milutinović je bio rezervni major JNA, komandant Općinskog štaba Teritorijalne odbrane i član Ratnog predsjedništva općine Brčko.

Poznati izvršioci zločina genocida u Brčkom

Pored procesuiranih Gorana Jelicića, Ranka Češića, Koste Kostića i Konstantina Simonovića, prema autoru knjige „Brčko – genocid i svjedočenja“, Jusufu Kadriću, još uvijek, nisu procesuirani sljedeći izvršioci zločina u Brčkom: Čajević /Sretko/ Miloš, rođen 25. juna 1965. godine u Brčkom; Božić Božo, rodom iz okoline Beograda; Božić Rade, rodom iz okoline Beograda; Stravički Enver, zvani „Šok“, rodom iz Bora; Republika Srbija, Mitrović Goran, rodom iz okoline Bora, Republika Srbija; Rajčić Rajko, sin Đoke, rođen 27. oktobra 1947. godine u Bosanskom Petrovom Selu kod Gračanice, stalno nastanjen u ulici M. Udarnika bb. u Brčkom; Rajčić Željko, sin Rajka, rođen 1. Februara 1968. godine u Živinicama, stalno nastanjen u ulici M. Udarnika bb. u Brčkom; Ostojić Cvjetko, sin Pere, rođen 27. avgusta 1936. godine u Brčkom, stalno nastanjen u ulici S. Sidora br. 26 u Brčkom, po zanimanju vozač; Radušić Milenko, zvani „Pjevac“, sin Save, rođen 7. aprila 1969. godine u Brčkom, stalno nastanjen u ulici Vukosavačka br. 40 u Brčkom; Zarić Cvjetko, zvani „Rasporac“, sin Vasilija, rođen 14. oktobra 1933. godine u Vitanovićima kod Bečkog, nastanjen u ulici J. Šibera br. 4 u Brčkom, po zanimanju bravar; Marković Goran, zvani „Markulja“, sin Boška, rođen 10 maja 1965. godine u Brčkom, nastanjen u ulici Radomira Cvetkovića br. 6 u Brčkom; Rikanović Pero, sin Cvjetina, rođen 14. marta 1974. godine u Jasenici, opština Srebrenik, stalno nastanjen u mjestu Bukvik Gornji kod Brčkog; Simonović Monika, kćerka Vere, vanbračna kćerka Ilić Bore, rođena 31. maja 1975. godine u Brčkom, Pudić Borislav, zvani „Čiča“, sin Stojana, rođen 26. juna 1954. godine u Brčkom, nastanjen u ulici Hivzije Jerkovića br. 138; Knežević Radivoje, sin Božidara, rođen 19. decembra 1954. godine u Brčkom, nastanjen u ulici Radomira Cvetkovića br. 54, po zanimanju portir-čuvar; Živković Dragan, zvani „Travolta“, sin Save, rođen 23. septembra 1953. godine u Brčkom, nastanjen u ulici Naste Nakića br. 58, po zanimanju radnik u SUP-u; Lazić Vaso, zvani „Sova“, sin Save, rođen 2. januara 1965. godine u Brčkom, nastanjen u mjestu Potočari br. 51 kod Brčkog; Filipović Mladen, rodom iz okoline Brčkog; Tomić Ilija, rodom iz Bukvika, općina Brčko, živi u Brčkom; Tešić Cvetislav, rodom iz okoline Brčkog; Savić Ljubiša, zvani „Mauzer“, sin Đorđa, ubijen od strane nepoznatog lica, rođen 11. avgusta 1958. godine u Bijeljini; Tuzlančić Duško, svojevremeno bio zamjenik Ljubiše Savića-Mauzera; Tošić Miladin, zvani „Slovenac“, rodom iz Maribora, Republika Slovenija, roditelji mu žive u mjestu Zimča, opština Visoko, a kao izbjeglica boravi u Brčkom; Delić Milenko, zvani „Pika“, sin Vojislava, rođen 31. decembra 1956. godine u Brčkom, nastanjen u ulici N. Kovačevića bb; Tanasković Dragan, sin Vasilija, rođen 29. maja 1971. godine u Brčkom, nastanjen u ulici Hivzije Jerkovića br. 80; Tadić Dušan, sin Marka, rođen 2. oktobra 1959. godine u Brčkom, nastanjen u mjestu Potočari kod Brčkog; Gatarević Milenko, zvani „Bolero“, sin Mitra, rođen 17. avgusta 1958. godine u Brčkom, nastanjen u ulici M. Markovića br. 3 u Brčkom; Gojaković Milenko, sin Slobodana, rođen 10. decembra 1962. godine u Breziku kod Brčkog, nastanjen u ulici B. Kaurinovića br. 13 u Brčkom; Vasić Lazo, zvani „Cvrcan“, rodom, iz Grčice, općina Brčko; Ljubičić Slobodan, rođen 1972. godine u Brčkom; Miličević Zvjezdan, rodom iz Brčkog; Obrenović Predrag, zvani „Šicer“, sin Tihomira, rođen 3. marta 1971. godine u Brčkom, nastanjen u ulici Vukosavačka br. 85 u Brčkom; Pajaković Stanko, rodom iz Brčkog, prije rata radio kao vozač u Autoprevoznom preduzeću „Laser“ u Brčkom; Rakić Jovan, zvani „Joco“ iz Grčice, općina Brčko; Božić Dragan, zvani „Pera“, rodom iz Brčkog; Miljković slobodan, zvani „Lugar“, rodom iz Kragujevca, Republika Srbija i Stanić Radislav, zvani „Raco“ iz Međaša kod Bijeljine.

Mnogi preživjeli Bošnjaci i Hrvati iz logora u Brčkom su svjedočili o različitim oblicima zločina genocida nad zatočenicima od strane čuvara i službenika logora.[29]

Zaključna razmatranja

Istraživanjem i analiziranjem raspoloživih izvora i dokumenta koji govore o zločinima u Bčkom, došli smo do elemenata koji potvrđuju da je nad nesrbima, a dominantno Bošnjacima, sistematski, planski i s namjerom počinjen genocid i drugi oblici zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava od strane srpsko-crnogorskih snaga i bosanskih Srba. O tome govori činjenica da su za genocid i zločin protiv čovječnosti u Brčkom, pred Međunarodnim krivičnim tribunalom za bivšu Jugoslaviju (ICTY) optuženi: Slobodan Milošević, Vojislav Šešelj, Radovan Karadžić, Biljana Plavšić, Momčilo Krajišnik, Goran Jelisić i Ranko Češić. Raspravno sudsko vijeće ICTY-a potvrdilo je Slobodanu Miloševiću genocidnu namjeru i postojanje plana da se unište Bošnjaci kao nacionalna grupa u Brčkom.

Pored navedenih, postoje brojni izvršioci zločina u Brčkom, čija su imena široj javnosti poznata, i o njihovim zlodjelima su svjedočili mnogi svjedoci. Danas, većina ovih počinitelja zločina žive i rade u Brčkom. Takav odnos prema počiniteljima zločina od strane domaćih i međunarodnih sudova upućuje na zaključak da trenutno u svijetu ekonomske i političke dominacije brojni zločini ostaju nekažnjeni.

Oslobađanje glavnih aktera, optuženih za genocid u Brčkom od odgovornosti za genocid predstavlja istinsku devalvaciju nauke, odnosno, međunarodnog prava.

Cijenimo da, ukoliko se ne procesuiraju i adekvatno ne sankcionišu preostali počinioci zločina u Brčkom, postoje realne pretpostavke da će nekažnjene fašistoidne snage ponovo, u nekom periodu, aktvirati projekte zločinačke genocidne politike.

IZVORI I LITERATURA

Arhiv Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu (AIIZ):

Dokumentacija Istočno-bosanskog korpusa,

Dokumentacija Glavnog štaba Vojske Republike Srpske,

ICTY

Predmet br. IT-02-54, Izmjenjena optužnica – BiH, Slobodan Milošević, 22. novembar 2002.

Predmet br. IT-95-18/I, Tužilac Suda protiv Radovana Karadžića i Ratka Mladića, Optužnica, juli 1995.

Predmet br. IT-00, Izmjenjena i dopunjena optužnica, Radovan Karadžić, 28. april 2000.

Predmet br. IT-95-5/18-PT, Treća izmjenjena optužnica, Radovan Karadžić, 27. februar 2009.

Predmet br. IT0039-40; Izmjenjena konsolidovana optužnica, Tužilac protiv Biljane Plavšić i Momčila Krajišnika, 7. mart 2002.

Predmet br. IT-00-39-T, Pred Pretresnim vijećem, Momčilo Krajišnik, 27. septembar 2006.

Predmet br. IT0039-40-1-S, Pred Pretresnim vijećem, Biljana Plavšić, 27. februar 2003.

a) Štampa

Dnevni avaz, 09.04.2006.

b) Knjige:

Bećir Macić, ZLOČINI PROTIV MIRA, Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Sarajevo, 2002.

Dragan Lukač, RATNI ZLOČINI PROTIV MIRA BRČKO 1992-1995., Kulturno društvo “Napredak”, Bosanski Šamac, 2000.

Florans Hartman, MIR I KAZNA – TAJNI RATOVI MEĐUNARODNE POLITIKE I PRAVDE, “Filip Višnjić”, Beograd, 2007.

Hamid Deronjić, RAT ZA BRČANSKI KORIDOR, autorsko izdanje, Sarajevo, 2008.

Hasan Džanić, KRVAVI BAJRAM U BOSNI – VRIJEME ZLA, Agencija “Saraj”, Brčko, 1992.

Jusuf Kadrić, BRČKO – GENOCID I SVJEDOČENJA, Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Sarajevo, 1998.

Kasim Begić, BOSNA I HERCEGOVINA OD VANCEOVE MISIJE DO DAYTONSKOG SPORAZUMA, Sarajevo, 1997.

RATNI ZLOČIN 1992. GODINE NA TUZLANSKOM OKRUGU, Državna Komisija za prikupljanje činjenica o ratnim zločinima Tuzla, autorsko izdanje, Tuzla, 1996.

Leo Kuper, GENOCIDE: ITS POLITICIAL USE IN THE TWENTIETH CENTURY (GENOCID – NJEGOVO KORIŠTENJE U POLITIČKE SVRHE U DVADESETOM VIJEKU), Yale University Press, 1981.

Muharem Omerdić, PRILOZI IZUČAVANJA GENOCIDA, EL-KALEM, Sarajevo, 1999.

POPIS STANOVNIŠTVA, DOMAĆINSTAVA, STANOVA I POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA, Republički zavod za statistiku, Sarajevo, 1991.

STANOVNIŠTVO BiH, NARODNOSNI SASTAV PO NASELJIMA, Državni zavod za statistiku, Republika Hrvatska, Zagreb, travanj 1995.

Roj Gutman, SVJEDOK GENOCIDA, Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca, Sarajevo, 1995.

Steven L. B. Jensen, GENOCID - SLUČAJEVI, POREĐENJA I SAVREMENE RASPRAVE, Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Sarajevo, 2007.

“JA SAM ZA RATNU OPCIJU”, Fondacija Istina, Pravda, Pomirenje, Tuzla, 2007.

Tilman Zulh, ETNIČKO ČIŠĆENJE – GENOCID ZA “VELIKU SRBIJU”, Vijeće Kongresa bošnjačkih Intelektualaca, Bosanski kulturni centar, Sarajevo, 1996.

[1] Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina, Republički zavod za statistiku: Popis stanovništva, domaćinstava, stanova i poljoprivrednih gazdinstava 1991., Sarajevo, maj 1991. godine.

[2] Tilman Zulh, „Etničko čišćenje“ Genocid za „Veliku Srbiju“, Dokumentacija Društva za ugrožene. Sarajevo, januar 1996., str. 106.

[3] Isto, str. 82.

[4] IZVJEŠTAJ TADEUŠA MAZOVJECKOG O STANJU LJUDSKIH PRAVA NA TERITORIJI BIVŠE JUGOSLAVIJE, E/CN.4<71993/50, 10. februar 1993. godine, Univerzitet u Tuzli, Istraživačko – dokumentacioni centar, Sarajevo 2007.

[5] Hasan Džanić, KRVAVI BAJRAM U BOSNI - VRIJEME ZLA, Agencija „Saraj“, Brčko 1992, str. 89.

[6] Konferencija „Brčko 92 – Van svake sumnje“, B92, 5. septembar 2008. godine.

[7] Jusuf Kadrić, Brčko, str. 223.

[8] Dok. Pr. 557, tabulator 1 (zapečaćeno), transkript iz predmeta Tužilac protiv Jelisića, Predmet br. IT-95-10-T, T. str. 1558.

[9] Roj Gutman, Svjedok genocida, Vijeće Bošnjačkih intelektualaca, Sarajevo 1995., str. 95

[10] Dodatak izvještaju o ratnim zločinima u bivšoj Jugoslaviji koji su dostavile Sjedinjene države Vijeću sigurnosti Ujedinjenih nacija, Vol. 3, br. 46, 16. novembar 1992., str. 831. U: Frensis E. Bojl, Genocid, str. 77.

[11] “Citirano po Frensis E. Bojl, Genocid, str. 77“.

[12] Grace Halsell, Women's Bodies a Battlefield in War for „Greater Serbia“, Special Report April/Mai 1993, pages 8-9, in http://www.wrmea.com. 28.7.2009.

[13] Dok. pr. 533, tabulator 1, transkript iz predmeta Tužilac protiv Jelisića, Predmet br. IT-95-10-T, T. Na str. 1792-1793.

[14] Isto, T. Na str. 1716, et seq; T. Na str. 1724-1755.

[15] Jusuf Kadrić, BRČKO - GENOCID I SVJEDOČENJA, Sarajevo 1998., str. 279-280.

[16] Isto, str. 280.

[17] Aida Alić, Brčko: Vratiti povjerenje u pravdu: LOKALNO PRAVOSUĐE POD LUPOM: Brčko Distrikt, 30. april 2008, BIRN JUSTICE REPORT http://www.bim.ba/bh/113/10/9795/

[18] RATNI ZLOČIN U BOSNI I HERCEGOVINI - Izvještaj Helsinki Watcha, „Zločini u zatočeničkim objektima“, II dio, Sarajevo, 1993., str. 191-209.

[19] Isto, str. 182.

[20] Isto, str. 182/183

[21] Isto, str. 183

[22] Isto, str. 183

[23] Dragan Lukač, RATNI ZLOČINI U OPĆINI BRČKO 1992-1995., Centar za prikupljanje dokumentacije i obradu podataka o Domovinskom ratu – Zagreb-Hrvatska, Kulturno društvo „Napredak“ podružnica Bosanski Šamac 2000., str. 4

[24] MILOŠEVIĆU DOKAZAN GENOCID U BOSNI – MEĐUPRESUDA HAŠKOG TRIBUNALA SLOBODANU MILOŠEVIĆU OD 16. JUNA 2004., Sarajevo 2007.

[25] (ICTY, Modifikovana izmjenjena optužnica, Predmet br. IT- 03-67).

[26] ICTY, Optužnica protiv Radvana Karadžića, Predmet br. IT-95-5/18-PT

[27] Aida Alić, Brčko: Vratiti povjerenje u pravdu: LOKALNO PRAVOSUĐE POD LUPOM: Brčko Distrikt, 30. april 2008, BIRN JUSTICE REPORT http://www.bim.ba/bh/113/10/9795/

[28] Apelacioni sud Brčko Distrikta BiH, Br. SuPk: 167/09, od 13.02.2009.

[29]Pored spomenute knjige J. Kadrića, svjedočenja preživjelih iz logora u Brčkom su objavljena u knjizi: „RATNI ZLOČIN 1992. GODINE NA TUZLANSKOM OKRUGU“, knjiga prva, Tuzla 1993. godine, str. 68-77 i „RATNI ZLOČIN NA TUZLANSKOM OKRUGU“, drugo dopunjeno izdanje, Tuzla 1996. godine, str. 83-96.