Pitanje narodnosti u Iranu - različiti pristupi

U svom izlaganju sam nastojao analizirati iranska iskustva glede nacionalnog pitanja i nacionalnih grupa u Islamskoj Republici Iran. Pojavom nekih političkih nemira u Kurdistanu nakon islamske revolucije, u Belučestonu krajem 60-tih i početkom 70-tih, a zatim i u prvim godinama nakon revolucije, te s obzirom na političke krize u Azerbejdžanu i Kurdistanu za vrijeme okupacije Irana od strane tadašnjeg SSSR-a, neke grupe analitičara su ocijenile Iran kao društvo sa problemom nacionalnih manjina. Zarad negiranja ove teorije potrebno je prvo dati pojašnjenje pojma nacije i nacionalne grupe. Općenito gledano, terimini nacija i nacionalna grupa su ušli u opticaj u novije vrijeme i u političkoj kulturi sviejta tokom 19. stoljeća postepeno pronalaze svoje mjesto. Pristup analitičara sociologije ovim terminima zasniva se na opsežnim proučavanjima manjinskih, rasnih, religijskih, jezičkih ili narodnih skupina imigranata u SAD-u. Ove grupe se počinju imenovati nacionalnim manjinama, naročito u doba jačanja tzv. melting pot theory, prema kojoj američko društvo i kultura sažima ili bukvalno rečeno, utapa u sebi sve ove različite imigrantske skupine. Bitno je istači da se u brojnim spisima koji se tiču nacije i nacionalnog pitanja ne nailazi na jasnu definiciju ovih termina, te bi se moglo zaključiti da autori ovih članaka smatraju da ne postoji njihova krajnja i općeprihvatljiva definicija. Drugim riječima, pretpostavlja se da američko poimanje nacije i nacionalne grupe jeste primljeno i u ostalim dijelovima svijeta. Nacionalna grupa je u početku predstavljala religijski pojam i odnosila se na nekšćane, odnosno one koji još uvijek nisu prihvatili kršćanstvo. Potom ovaj pojam dobiva rasne konotacije gubeći tako svoje religijsko značenje. Zatim se pojam nacije u narednoj fazi sve manje oslanja na religijske, rasne ili narodnosne temelje, a sve ga više određuje kultura. Vremenom se njegovo značenje sve više širi, tako da naposlijetku obuhavata sve one grupe koje se po svom jeziku i religiji, boji kože, odnosno rasi razlikuju od drugih zajednica. Svako društvo koje čini jedna od ovakvih grupa se naziva nacionalnim, pod čim se podrazumijeva da je u njemu prisutan zajednički nacionalni identitet. Nepostojanje jedinstvene definicije nacije, odnosno nacionalne grupe. dakle definicije koja ne bi bila vremenski ili prostorno ograničena, odnosno primjena definicije koja je ograničena na specifični prostor i vrijeme - na iransko društvo - navela je ove analitičare na zaključke koji su daleko od činjeničnog stanja. Pošto su termini nacija i nacionalna grupa historijski i geografski specifični, oni se ne mogu odnositi samo na iskustvo imigrantskih skupina u SAD-u. Dakle, zbog njihove vremenske i prostorne ograničenosti ne mogu se smatrati mundijalnim, pa se tako ne mogu ni pimijeniti na sva društva u kojima postoje jezičke i religijske različitosti. Previđanje elementa vrijeme i različitog povijesnog iskustva daje ovakvom definiranju antihistrorijsku dimenziju, pa ono predstavlja naslijeđe izvjesnih tendencija koje su postojale u sociologiji, čije su pristalice sve fenomene ove vrste države istovrsnim na nivou cijelog svijeta. Činjenica je da u društvima poput iranskog, a za razliku od SAD-aa ili Europe, manjinske jezičke i religijske grupe nisu bile nedomicilne, odnosno imigrantssko stanovništvo. Ove religijske i jezičke manjine su, za razliku od zapadnjačkog iskustva, bile domicilno stanovništvo ovih zemalja, tako da se njihov dolazak na tlo nakome žive ne veže sa nekoliko decenija ili jedno stoljeće unazad.

Oni su tu, dakle, prisutni hiljadama godina. Sve te knjige žive jedna pored druge u okviru istih kulturnih, historijskih i geografskih granica Irana i smatraju sebe Irancima, za razliku od imigrantskih skupina u SAD-u, koje uglavnom čine Italijani, Arapi, Šanjolci, Irci, Kinezi i drugi, koji sebe radije nazivaju pripadnicima spomenutih nacija, nego li Amerikancima. Nasuprot ovih, religijske i jezičke manjine u Iranu, uz svu privrženost vlastitoj religiji i jeziku, sebe smatraju Irancima. Biti ši''ija ili sunija, biti kršćanin, Azerbejdžanac, Belučistanac ili Kurd, nikada ne predstavlja prepreku činjenici da se jeste Iranac. To je dakle činjenica na koju analitičari nacije i nacionalnosti nisu obratili pažnju. Oni tako postojanje različitosti u jeziku ili religiji smatraju dovoljnim razlogom za postojanje nacionalnog problema. Jedna od najbitnijij i temeljnih tačaka u izučavanju nacionalnog pitanja u Iranu i sličnim zemljama jeste uočavanje sličnosti i zajedničkih korijena kod različitih grupa, kako što su to u Iranu Bahtijari, Kaškai, Baluči, Turmeni, Azeri i dr. Povijesne i socijalne činjenice u Iranu ukazuju daj e pripadnost određenoj religiji u Iranu uvijek bila ispred bivanja Perzijance, Kurdom ili Balučom. S obzirom na ovu povijesnu činjenicu ne mogu se prihvatiti teorije analitičara koji smatraju da različite religijske i jezičke skupine posjeduju nacionalne specifičnosti, pošto je društveno-ekonomska organiziranost teorije bila većim razlogom oslanjanja ljudi jednih na druge, nego li je to bila zajedničk religija ili jezik. S druge strane, mnogi analitičari nacionalnog pitanja na Srednjem istoku i u Trećem svijetu drže, pak, plemensku ili regionalnu grupisanost kulturnom i političkom autonomijom i zatvorenošću prema svijetu izvan vlastite regije. Međutim, činjenica je da su ovo ustvari grupe koje nisu zatvorene u granice vlastite međusobne sličnosti ili regionalne pripadnosti i koje nisu sklone da se dijele na tim osnovama. Povijest i aktuelni trenutak Irana ne ukazuju na stalno prisustvo neprijateljstva između vlade i naroda tako da se ne može govoriti o ovakvim konfrontacijama. Vladari Irana od vremena prihvatanja islama nikada nisu prekidali svoje bliske odnose sa različitim narodima nego su, dapače, mnogi od njih svoju vlast temeljili na tim vezama. Poznati iranista Barfield piše da od početka širenja islama možemo primijetiti da vođe plemena koja su živjela u sklopu velike Perzijeske imperije postaju osvajači te iste impreije. Najpoznatiji među njima su dakako Seldžuci, Gaznevije, Mongoli, Osmanlije, Safavidi, Kadžari itd. Ova plemena su ne samo preuzela vlast u novoformiraanom islamskom društvu, nego su kao vladari čak i formirali nova plemena. Vladari su u cilju stvaranja vojnog i političkog balansa stvarali velike saveze plemena ili naroda na nivou konfederacija. Dobar primjera za to je stvaranje saveza Šahsenava u Azerbejdžanu ili saveza HAMSE na jugu Irana. Iranska plemena i savezi su imala tri politička, ekonomska i vojna vida djelovanja u odnosu na vladara, čime su jačali vlastitu vojnu, ekonomsku i političku poziciju, o čemu sada ne bih duže govorio. Ovakvi odnosi između vladara i plemenskih saveza nastavili su se do dolaska Pahlevija na vlast. Uzevši u obzir te odnose, onda nije moguće prihvatiti definicije i kriterije analitičara nacije i nacionalnog i može se kontatirati da problem nacije u iranu nije postsojao mada su od najstarijih vremana u iraanskom društvu postojale jezičke i religijske različitosti.

Do sredine 20. stoljeća nije bilo ni traga o političkim tendencijama religijskih i jezičkih manjina u Iranu. Tek 1940. godine počinje se primjećivati politiziranje jezičkih razlika u Iranu i iranskom Kurdistanu. Krajem II svjetskog rata Demokratska partija Kurdistana, formirana u ove dvije pokrajine, poččinje proklamirati ideju o demokratskoj republici Azerbejdžanu i Kurdistanu, koje bi bile autonomne u odnosu na centralnu vladu. Pojava ove krize i političkog nemira u Kurdistanu, a jednim dijelom i u Belučistanu, u vrijeme pobjede islamske revolucije, inicirali su analitičre nacije da se upuste u pitanje nacionalnog problema u Iranu i da u svojim radovima Iran označe kao zemlju sa neriješenim nacionalnim pitanjem. Po mom mišljenju politiziranje jezičkog i religijskog pitanja u Iranu javilo se pod uticajem tri promjenjiva faktora: pojava moderne vlasti sredinom prve polovice 20. stoljeća pa nadalje, konkurentnost političke elite i nove moderne vlasti glede preuzimanja moći i uticaja, te utjecaj stranog faktora. Dolaskom Reza Hana na vlast u Iranu dolazi do centralizacije vlastti, te on pod utjecajem procesa izgradnje vlada i naroda u Evropi, nastoji uništiti moć i autoritet regionalnih vladara i nastoji političku, ekonomsku i vojnu moć staviti u službu svoje moderne vlade i birokratije. To je uzročilo da se do tada dobri odnosi između provincijskih vladara i vladara Irana pretvore u neprijateljske. Jedan od rezultata centralizacije vlasti bila je transformacija plemenskih i regionalnih vođa u nezadovoljnu političku elitu. Oni su u ovom procesu centralizacije vlasti i njene modernizacije gubili svoj politički autoritet, pa se upuštaju u borbu sa novom vlašću. Regije u kojima su jezik i religija bili različiti u odnosu na centralni dio zemlje bilo je izraženije neprijateljstvo lokalnih vladara spram nove vlade. Oni su oslanjajući se na navedene različitosti mobilizirali plemena kojima su upravljali u cilju podrške. Nova politička elita, koju su uglavnom činili ostaci nekadašnjih regionalnih vladaraa, je pod utjecajem modernih političkih ideologija odbacila insistiranje na regionalnim organizacijama, prihvativši novi pojam nacionalne grupe. Ulogu stranih faktora u stvaranju nacionalnog identiteta i oblikovanju nacionalističkih tendencija je imala posebnu važnost. Klasičan primjer za to je uloga Britanaca u podršci separatističkim zahtjevima Arapa u Osmanskoj imperiji u doba I svjetskog rata. Ovaj okvir i teoretski primjeri, s obzirom na historijske i socijalne specifičnosti Irana, može, po mom mišljenju, bolje politizaciju jezičkog i religijskog pitanja u Iranu nego li što to može teorija o nacionalnom mobiliziranju.