Pojedinac u aktivnom odnosu neidentifikacije sa politikom

Opšti uslovi opstanka stanovništva na okupiranoj teritoriji Bosne i Hercegovine u drugom svjetskom ratu, u cjelini, nisu se bitno razlikovali od onih u ostalim okupiranim zemljama Evrope, ali su u ograničavanjima nacionalnih, vjerskih, političkih i drugih ljudskih sloboda, zločinima i genocidu bili mnogo bliži uslovima u kojima je živjelo stanovništvo istočnoevropskih okupiranih zemalja. Kao rezultat okupatorske politike razjedinjavanja i instrument planova da se neriješeno i zaoštreno nacionalno pitanje u Kraljevini Jugoslaviji iskoristi kao pogodna podloga za međusobne konflikte i istrebljenje njenog stanovništva, tretman pojedinih naroda, narodnosti i njihovih pojedinih kategorija stanovništva bio je vrlo diferenciran, čak i u okviru određenih okupacionih područja i određenih perioda okupacije. Ono što bi moglo da se navede kao zajednički imenitelj za sve krajeve i za čitav tok okupacije jest opšte pogoršanje uslova života, nepostojanje lične sigurnosti i činjenica da su se sa trajanjem okupacije ti uslovi još više pogoršavali. Neka od povremenih poboljšanja bila su diktirana potrebama okupacionih posada, potrebama ratne privrede okupacionih sila ili potrebama vojno političkog trenutka. Erozija tolerancije i tradicije vjerskog trijalizma bosanskohercegovačkog društva, započeta tek od 19. stoljeća zloupotrebom vjerskih razlika, koje u biti nemaju neke osobite veze sa samom monoteističkom religijom kojoj pripadaju svi vjerujući Bosanci, u svom ishodištu bila je vanjska i unutrašnja krvava izdaja i tradicije i ljudstva. Vjerski razdor je mogao u određenim socijalno istorijskim uslovima , i poslužiti i kao indikator nacionalnog identiteta. Pored neposrednih socijalnih i ekonomskih motiva ( pljačka, bogaćenje, odmazda i td. ) postojale su i, već od ranije duboke i snažne vjersko ideološke zasade nacionalističkog zastranjivanja i isključivosti, čemu je bio potreban samo jedan moćni podsticaj sa strane i zaštita velikih osvajača. Razlika mala, sićušne vrsti -Ivo se križa, Jovo se krsti ( pjesmica iz osnovne škole za Kraljevine Jugoslavije ) napuhat će se i pretvorit 1941. godine u šovinistički delirijum i genocid. Ustaška politika računa da će istrebljenjem Jevreja i Roma, te tripartitnim rješenjem ( pobiti, pokrstiti, deportovati ) za Srbe, a "kroatizacijom" Muslimana, razbiti nacionalno-vjersku šarolikost Bosne i Hercegovine i stvarno "etnički čisto" sanksionisati njeno priključenje u Nezavisnu Državu Hrvatsku. Način provedbe takve nacionalne i političke usmjerenosti mogao je biti, i bio je nažalost samo zločin. Namjere ustaške politike otkriva fratar Božidar Brale na jednoj konferenciji u Zenici marta 1942. godine riječima :" Mi puškom i nožem u ruci biološki istrebljujemo Srbe, a uspjeli smo našom mudrom politikom da Srbi istrijebe Muslimane. Ostatak Muslimana mi ćemo sami likvidirati." Ali, takva politika nosila je već u svojoj osnovi nesavladive protivrječnosti i nije mogla garantirati veći uspjeh.

Ovakva razmišljanja i pasivno isčekivanje koje je iz njega proizilazilo " ja nisam nikom ništa učinio, ja nisam nizašta kriv, ja sam lojalan " izvelo je već od prvih dana okupacije na klanicu hiljade pravoslavnog i jevrejskog stanovništva, a poslije i muslimanskog, koje se inače, moglo i sklanjati, bježati ili odupirati. Različitu skalu raspoloženja kod pojedinih nacionalnih kategorija stanovništva prema samom činu okupacije i stvaranju Nezavisne Države Hrvatske, koja je uveliko bila uslovljena položajem i tretmanom pojedinih naroda u Kraljevini Jugoslaviji, pokušali su okupatori i ustaše da iskoriste i zaoštre do krajnje mjere. Putem masovnih zborova, radija i štampe, obilato se služeći obmanama i pritiscima, ili davanjem raznih obećanja, nudili primamljive funkcije u novoj vlasti, stavljali u izgled razna materijalna i statusna poboljšanja, poveli su široku psihološku i propagandnu akciju s ciljem da se hrvatsko i muslimansko stanovništvo distancira od srpskog i jevrejskog stanovništva. Ustaški funkcioneri obilazili su pojedine oblasti, srezove i opštine, gdje su i neposredno agitovali i tražili što brži masovni obračun protiv Srba i Jevreja. Različiti oblici otpora pridonosili su jačanju progresivnih tendencija i uticali na jasnije formiranje nacionalne i antifašističke svijesti, bez obzira što su im polazne idejne pozicije bile različite. Istupanje pojedinih muslimankih prvaka iz javnog života, organizovano i pojedinačno, nije bilo samo neslaganje sa ustaškom politikom, već i oblik javnog, pasivnog otpora događajima, idejama i njihovim reprekusijama koje su suprotne dubokim ljudskim, vjerskim osjećanjima i ujerenjima onih koji su otpor pružili. Kada neki od njih pristupaju i organizovanom oslobodilačkom pokretu, taj otpor kvalitetno poprima nove forme. Solidarnost stanovništva pojedinih okupiranih teritorija sa ugroženim i progonjenim kategorijama stanovništva dolazila je do izražaja, ne samo u njihovoj pojedinačnoj ili organizovanoj zaštiti, nego i u sklanjanju i prihvatu ugroženih pripadnika progonjenih kategorija stanovništva. Masovnim protestima obilježeno je i distanciranje muslimanskog stanovništva u Bosni i Hercegovini od ustaških zločina, i sličnih pojedinaca iz reda muslimanskog naroda, nad srpskim narodom u NDH u muslimanskim rezolucijama iz 1941. godine, iz desetak bosanskohercegovačkih gradova sa desetinama i stotinama potpisnika.

Bijeljinska i tuzlanska rezolucija donesene su povodom četničkog pokolja nad tri stotine Muslimana Koraja, koji se dogodio dana 28. novembra 1941. godine. Neki ustaški elementi su tada pokušavali, slično kao što je bilo sa mobilizacijom u Francetićevu "Crnu legiju" onih koji su bježali ispred četničkog noža, da ovaj pokolj iskoriste za izazivanje na međunacionalnu osvetu. Umjesto toga , našli su se rodoljubivi građani Bijeljine i Tuzle, pa su posebnim rezolucijama osudili međuetnički rat. U tom stilu je i akcija i hrabro djelovanje tuzlanskog muftije eff Muhameda Kurta na spašavanju srpskog stanovništva Tuzle, posebno na sprečavanju miniranja pravoslavne crkve pune vjernika 6. januara 1942. godine, i planske likvidacije većeg broja porodica u Srpskoj varoši u Tuzli. Naime, pošto je doznao da su ustaše zarobljene kod Doboja strijeljane na Ozrenu, tajni ustaški odbor za istrebljenje Srba i Jevreja u Tuzli odlučio je da pozove kotarskog predstojnika iz Brčkog Vječeslava Montanija, koji se već bio pročuo po svojim krvavim progonima Srba i Jevreja, da dođe sa svojim ustašama u Tuzlu i da uz njegovu pomoć izvrše odmazdu nad srpskim stanovništvom u gradu. Namjera im je bila da kvart Srpska varoš razore, a stanovništvo pobiju i interniraju. Pošto se saznalo za ovaj plan organizovana je konferencija uglednih Muslimana građana Tuzle da spriječi ovaj zločin.. Poslije konferencije trojica uglednih građana na čelu sa tuzlanskim muftijom Muhamedom eff Kurtom posjetili su njemačkog komandanta mjesta Hohbajera i potpukovnika Vista i izložili im protivljenje tuzlanskih Muslimana prema ustaškim namjerama. Shvativši svu ozbiljnost situacije njemačka komanda je pismenim putem zabranila ustašama da bez njene saglasnosti preduzimaju bilo kakve mjere odmazde. Istovremeno, slične akcije protesta zbog ustaških zločina preduzimali su i ugledni građani hrvatske nacionalnosti, kao što su Jure Begić, Ante Kamenjašević i drugi. Iznenađene otporom većine Muslimana i Hrvata, građana Tuzle, prema njihovoj politici, ustaše se nisu usudile, iako su se za to pripremale, da izvrše masovne zločine u Tuzli, kao što je to bilo u nekim drugim okolnim mjestima. Muftija Kurt je svoj stav crpio iz sopstvene vjere,svog ličnog karaktera i iz kvaliteta odnosa među ljudima u gradu Tuzli i u zemlji Bosni, ne baveći se njime teoretski, nego je taj odnos jednostavno živio i u životu praktikovao, odupirući se djelom, a ne samo nijemim neodobravanjem, politici koja je to poimanje u krvi negirala i zatirala. Činjenica Kurtovog shvatanja zajedničkog vjerskog žvota, a mnogobrojni drugi primjeri također mogu doprinijeti da se ovo pitanje bolje i slikovitije "osvijetli," u toliko je značajnija, ljudskija i hrabrija kada se zna kakva je bila opšta nesigurnost fizičke egzistencije u to vrijeme na ovim prostorima.

LITERATURA: Tuzla u radničkom pokretu i revoluciji, Zbornik radova, knj. 2, Tuzla 1984 Šaćir Filandra, Bošnjačka politika u XX stoljeću, Sarajevo 1998 Muhamed Hadžijahić, Muslimanske rezolucije iz 1941., 1941. u istoriji naroda Bosne i Hercegovine, Zbornik radova, Sarajevo 1973., str.274-282 Mile Konjević, O nekim pitanjima politike ustaša prema bosanskohercegovačkim Muslimanima tokom 1941. godine, 1941. u istoriji, n.n., str. 262-274 Abdulah Sarajlić, Otpor u okupiranoj Tuzli, 1941. u istoriji., n.n., str. 423-433 Muharem Kreso, Uslovi života stanovništva i otpora na "efektivno" okupiranoj teritoriji Jugoslavije u toku drugog svjetskog rata, Časopis za suvremenu povijest, Zagreb 1972., str.43-63