Evropa predrasuda i budućnost malih naroda

Devedesete godine ovog vijeka ostavile su dubok trag u Evropi i događaji u ovom vremenu još više naglasili jaz između Evrope sadašnjosti i Evrope budućnosti. Pad komunizma, prestanak hladnog rata, uporedni procesi reintegracije i disolucije nekih evropskih država čini se da su najznačajniji događaji koji bi u perspektivi mogli odlučujuće uticati na realizaciju same ideje ujednjene Evrope. Kroz povijest sama ideja Evrope nastajala je kao izraz potrebe da se prošlost, sadšnjost i budućnost sagledaju kroz političke, socijalne i kulturalne procese koji su determinirali odnose između evropskih naroda. Do francuske revolucije iz 1789. godine Evropa je označavana kao geografski determinirano područje, kao područje koje je težilo ostvarenju ideala slobode kako su ga poimali stari Grci, područje s dominacijom kršćanstva itd. Francuska revolucija rezultirala je stvaranjemrevolucionarnog mentaliteta koji će u periodu između 1789. i 1848. Godine podsticati na razmišljanja o građanima svijeta i građaninu vlastite nacije. Približavajući se 1914. godini Evropa je sve više i čvršće u zagrljaju nacionalizma koji će dovesti do ratne tragedije. Iskusivši ratne tragedije Evropa se u postratnim planovima okreće ideji evropskog jedinstva, budući da je nakon 1945. godine jedan dio Evrope u sovjetskoj sferi uticaja, a drugi u američkoj sferi uticaja. Nova vizija ujedinjene Evrope, Evrope od Atlantika do Urala, u prvoj fazi je izraz ekonomskog pragmatizma, da bi ta ideja postupno prerastala u koncept evropskih integracija koje bi obuhvatala i ostala područja društvenog života. Evropa danas, integrirana Evropa u vidu Evropske unije, je prije svega moćna ekonomska, vojna, a manje politička zajednica evropskih naroda, Evropa društveno-ekonomskog, naučnog i kulturalnog progresa, Evropa permanentne prostorno-geografske ekspanzije, ukratko, Evropa intenzivnih i dinamičkih integracijskih procesa. U tom vrtlogu integracija, direktni i indirektnije prepoznaje se i drugo lice Evrope, oličeno u dezintegracijskim procesima, disolucijskim procesima, ratnim destruktivnim procesima, agresijama itd. Mnoge regije, države, narodi bivaju zahvaćene integracijskim / dezintegracijskim procesima. Na jednoj strani prisustvujemo postupnom srastanju regija i država u cjelinu koja tendencijiski poprima organski karakter. Na drugoj strani svjedoci smo disolucije složenih država mirnim putem, baršunastom revolucijom, ili kroz ratni konflikt (Češka, Slovačka, ex-Jugoslavija). Evropa, dakle, pokazuje i svoje drugo lice koje nam govori da na površinu isplivavaju posljedice evropskih nacionalizama kao društvenih predrasuda s izrazitim političkim obilježjima, koji su, ti evropski nacionalizmi, u povijesti Evrope konstanta. U tom smislu Evropa danas je i Evropa predrasuda koje mogu pedstavljeti podlogu za usporavanje i otežavanje integracijskih procesa, ali i za latentne konflikte različitih oblika i intenziteta između naroda.

Predrasuda kako negativan stav koji se temelji na pogrešnim generalizacijama o članovim arasne ili etničke frupe (G.Allporet) kroz povijest Evrope često se iskazivala uzrokom socijalnih napetosti i sukoba. U aktualnoj situaciji nas interesira prije svega praktična dimenzija predrasuda, dakle, situacija u kojoj se jedn stav transformira u akciju. Prema nekin istraživačima ovog fenomena akcioni opseg predrasude, dakle, praktično dejstvo predrasude, može se manifestirati u rasponu od ogovaranja i ocrnjivanja, preko izbjegavanja, diskriminacije i fizičkog napada, pa do istrebljivanja - genocida (R. Supek). Sve ove akcione manifestantne oblike predrasude u smislu etničke predrasude možemo susresti u savremenoj Evropi. Npr. štampa i sredstva javnog komuniciranja često kroz aktueliziranje negativnih stavova o pojedinim narodima tretira ih kao barbarske što još više potcrtava i reproducira prethodno formiranu etničku predrasudu. Manjinske etničke skupine su predmet izbjegavnja u komunikaciji i često žive u posebnim četvrtima u urbanim aglomeracijama, a najčešće u predgrađima. Međutim, izgleda da u posljednje vrijeme, s obzirom na burna događanja devedesetih godina, posebno su interesantne praktične akcije koje proizilaze iz predrasude-diskriminacija i istrebljivanje, odnosno genocid. Ako je pšredrasuda negativan stav u onom smislu kako je predhodno definirana diskriminacija podrazumijeva aktivnosti ili praktična dejstva članova dominantne grupe, odnosno njenih predstavnika, s ciljem da oštete subordiniranu grupu i uskrate je u njenim građanskim pravima (Feagin i Feagin 1994). Diskriminacija, koja u principu može biti individualna i institucionalana, prema sociologu J.R Feagin-u, manifestuje se jroz četiri osnovna tipa:

1. pojedinačnoj diskriminaciji (pojedinca domonantne grupe prema pojedincu subordinirane grupe),

2. diskriminaciji jednog broja članova dominantne grupe prema jednom broju članova subordinirane grupe,

3. direktna institucionalizirana diskriinacija koja se manifestuje kroz organizacijski determiniranu akciju koja ima za cilj konflikt sa članovim asubordinirane grupe i

4. indirektno institucionalizirana diskriminacija koja rezultira praktičnim aktivnostima prema članovima subordinirane grupe iako takvu aktivnost ne omogućavaju norme. Diskriminaciju tipa 1 i 2 susrećemo gotovo svakodnevno u životu, diskriminacija tipa 3 prisutna je u zakonskoj regulativi zapošljavanja u formi prednost pri zapošljavanju imaju vlastiti radnici, zatim radnici iz zemalja EU i na kraju ostali. Diskrimminacija tipa 4 je suptilnijeg karaktera i meže biti povezana npr. Sa kasnom pripadnošću (mogućnost pohađanja privatne elitne ili javne građanske obrazovne institucije itd.) Asimilacija, koja se može definirati kao proces apsorpcije članova manjinske subordinirane rasne ili etničke grupe u dominantnu kulturu, može se mannifestirati kao kulturalna asimilacija ili akulturacija (članovi manjinske grupe prihvataju osobenosti, jezik vrijednosti religiju dominantne grupe), pri čemu se događa da svi članovi manjinske ggrupe ne prihvataju da budu asimilirani. Ako članovi manjinske grupe zadobiju naklonost članova dominantne grupe može sse tada govoriti o tzv. Strukturalnoj asimilaciji il i integraciji. Biološka asimilacija je proizvod ženidbeno-udajnih veza članova manjinske i većinske grupe. U ovakvim slučajevima asimilacije primjećuje se manje ili više pojava gubitka identiteta manjinske grupe. Kroz procese asimilacije često se provlači njihova socijalnodarvinistička komponenta kada se imperijalne težnje većinskih naroda naspram manjinskih naroda pokušavaju opravdati progresom, civiliziranjem, stabilnošću itd. Stoga je asimilacija u funkcionalističkoj perspektivi pozitivna činjenica jer doprinosi homogeniziranju društva i otklanjanju napetosti, sukoba i nasilja između različitih društvenih grupa. S druge strane, procesi asimilacije s velikim stupnjem izvesnosti vode ka gubljenju samoidentifikacije manjinske grupe (naroda). Najveći stupanj nasilja i okrutnosti većine nad manjinom, većinskih naroda nad manjinskim, prepoznatljiv je učinu genocida. Ako se pod pojmom genocida može podrazumijevati namjerno, promišljeno sistematsko ubijanje i uništavanje cijelog naroda ili nacije (Schaefer), tada konstatujemo činjenicu da Evropa poznaje genocid nad Bošnjacima od 1992. pa nadalje u Bosni i Hercegovini. Genocidne aktivnosti su usmjerene kako na razaranje biološke supstance jednog naroda, tako i na destrukciju njegove povijesno-kulturalne i socio-ekonomsko-političke supstance koji bitno određuju identitet jednog naroda. Dostupni su manje ili više precizni podaci o broju ubijenih Bošnjaka, ali i drugih naroda, uništenih istorijsko-kulturalnih spomenika, religijskih objekata, spomenika bošnjačke kulture, knjiga, ekonomskih potencijala, naučnih institucija, infrastrukture itd. Što je interesantno pomenuti u okviru izvršenih genocidnih radnji pod najčešći udar destrukcije, razaranja i uništavanja došli su vjerski objekti kao materijalni tragovi prisustva jednog naroda kroz povijest na određenoj teritoriji. Evidentno je da se povijest Evrope dobrim dijelom veže za povijest religije.

Uostalom, gotovo sva područja društvenog života su direktnije ili indirektnije povezani s religijom u smislu da se religija, kako je to pokazao Maks Weber u svojim studijama, javlja kaoosnovica socijalne stabilnosti i kako inspiracija i izvor dinamičkih ddruštvenih promjena. Također, religija se može shvatiti i kao "...socijalno definiran način interpetiranja i razumijevanja društvene zbilje i ljudske egzistencije da bi se učinilo razumljivima." Na evropskom tlu tri velike monoteističke religije može se reći da su manje ili više bile u permanentnoj interakciji. Suseti i sučeljavanja ovih religija u znatnoj mjeri uticali su na društvene promjene koje su se ogledale u smjenjivanju mirnih i konfliktnih situacija. Najnovija sociološka istraživanja o mjestu i ulozi religije u evropskim društvima čini se da rezultiraju protivrječnim rezultatima. Dok neki istraživači govore o slabljenju uticaja religije na svakonevni život, drugi o jašanju tog uticaja u trnsformatorskim formama, treći o usporavanju procesa sekularizacije, četvrti o religijkoj renesansi u Evropi kao posljedici raganja i vraćanja onim društvenim vrijednostima koji Asu u procesu modernizacije i industijalizacije bile potisnute na marginu društvenih tokova (npr. brak, porodica), dotle se ne može ignorirati činjenica da su najnoviji sukobi na jugoistoku Evrope, sukobi na području ex- Jugoslavije, jednim dijelom bili inspirirani religijskim činiocem. Srpska pravoslavna crkva je npr. podržavala intelektualne krugove koji su najčešće bili vezani za režim u njihovim etnonacionalističkim stavovima, "aktivirajući" i naglašavajući predrasude iz istorije o Bošnjacima kao izdajicamapradjedovske vjere i istorijskim neprijateljima srpskog naroda, potpomažući da takve predrasude prerastu u akciju etničkog čišćenja odnosno genocida nad Bošnjacima. S druge strane, publikovane su knjige poznatih ličnosti Zapadne Evrope koje govore da stare predrasude o nekim malim evropskim narodima kao barbarskim teško blijede i da njihovo ponovno naglašavanje uveliko može negativno uticati na budućnost malih naroda u smislu pokušaja približavanja i uključivanja u evropske integracije, dakle, uu zajednicu evropskih naroda. Tako npr. jedan britanski general Bošnjacima pripisuje sljedeće kvlifikative: muslimanska strana, BiH geografski dio Evrope, a kulturološki bliža Srednjem Istoku, divljaci, neće biti Evropljani ni za 500 godina, nekako primitivni i divlji, muslimanski političari manipulanti i lažovi i slično. Čini se dakle da u ovim svim potcrtavanjima islamske religije komponente identiteta Bošnjaka može se prepoznati tendencija označavanja islama kao religije iz koje izviru religijske, etičke i društvene vrijednosti dobrim dijelom inkopatibilne sa dominantnim društvenim vrijednostima u Evropi. Na toj osnovi ponekad se javljaju pogrešni zaključci opterećeni generalizacijama: antidemokratska autoritarna društva, baštinici azijatskih despotija, nasilje kao osnovica društvenih odnosa, ekspanzionizam inspiriran tzv. islamskim fundamentalizmom, terorizam i slično.

Pri svemu tome, krizne situacije u novije vrijeme u Evropi, agesija i ratovi na tlu ex-Jugoslavije, a propos religije njenog uticaja i i funkcije, govori nam o činjenici da se Evropa susreće sa specifičnim iskustvima. Pored filozofske i kompenzacione funkcije sve više do izražaja dolazi integrativna i društveno-politička funkcija religije. Ta specifična iskustv čini se da su produkt kriznih situacija, društvenih konflikata širih razmjera, kao što su ratovi, razaranja, genocid itd. Sve ove pojave dovode do porasta značaja religijskog fenomena naročito u multireligijskim i multikuluralnim zajednicama, kakva je bila ex-Jugoslavija. U sociološkoj teoriji prisutan je pokušaj objašnjavanja povečanog značenjareligije u specifičnim uslovima. Tako u simboličkoj interakcionističkoj perspektivi krizne situacije i ratovi potenciraju značenje religije odnosno religijske grupe kao referentne grupe. Naglašava se moćan uticaj religioznih simbola (npr. polumjeseca i zvijezde, krsta, Davidove zvijezde) na čovjekova osjećanja i emocije. Religiozni simboli mogu snažiti osjećanje pripadnosti i bliskosti pojedinaca sa članovima religijske grupe. Na taj način religiozna grupa kao referentna grupa pomaže pojedincima u njihovom samoodređenju i traganju za vlastitim identitetom.

Stoga se simboličko-interakcionističkoj perspektivi religija između ostalog tretira kao pojava koja ima pojačani uticaj na pojedinca pomažući mu u formiranju i razvijanju socijalnog identiteta, tako da je on kao pripadnik religijske grupe u mogućnosti davati peciznije odgovore koji se odnose na bitne činjenice njegove ljudske egzistencije. Malim narodima u traganju za vlastitim identitetom snažan religijski identitet može poslužiti kao referentna tačka koja može odlučujuće uticati na procese identifikacije, političke procese, procese interakcija između etničkih grupa, spolova itd. Ako se prihvati konstatacija da religijski fenomen kroz funkcioniranje religijske grupe kao referentne grupe ima povećano značenje za njene članove u gotovo svim područjima društvenog života, postaqvlja se pitanje do kojeg stupnja procesi identifikacije koji se odvijaju u grupi imaju značenje jačanja solidarnosti i integriteta grupe, a da se ne dovede u pitanje mogućnost i sposobnost takve grupe da komunicira s drugim grupama u okruženju. Postavlja se dakle pitanje stupnja otvorenosti odnosno zatvorenosti takve grupe u odnosu na okruženje. U svakom slučaju mali narodi u evropskom okruženju u komunikaciji nužno su upućeni na saobraćanje s drugim i drugačijim narodima. Religijska dimenzija je područje društvenog života koje se može javiti kao široki prostor interreligijskog dijaloga koji može voditi ka dubokim međusobnim prožimanjima, s jedne strane, ili kao područje koje snaži osjećaj autarhičnosti, izoliranosti, kroz jačanje starih i formiranje novihh društvenih predrasuda kao realne podloge za izbijanje novih nesporazuma i mogućih konflikata u budućnosti. Kakva je, dakle, budućnost malih evropskih naroda u multi religijskoj i multikulturalnoj Evropi na kraju XX i početku XXI vijeka? Yajedno s još nekim teoretičarima podržavamo tezu da je danas jedno od ključnih pitanja multikulturalne i multikonfesionalne Evrope kako shvaćati islam, religijske vrijednosti islama kompatibilan sa evropskim sistemom vrijednosti? Da li u tom smislu Bošnjaci kao mali naarod pripadaju Evropi ili ih shodno raširenoj predrasudi treba "privesti" Evropi? Ako ostanemo pri tvrdnji da je u kriznim situacujama religija jedan od ključnih elemenata identiteta, kroz koju se u ovom slučaju Bošnjaci prepoznaju povijesno i aktualno i koja će u pretpostavljenom uključivnju u evropske integracije igrati aktivnu ulogu u očuvanju i snaženju identiteta, na pitanje hoće li Evropa svoje muslimane izgleda da bi jedan od mogućih odgovora mogao biti: Evropa će integrirati muslimane, muslianske narode, sukladno vlastitim strateškim i geopolitičkim interesima (stabiliziranje religije).

Pri tome ostaje pitanjeda li će muslimanski narodi "utopiti" u Evropu bez prepoznatljivog identiteta, sa svim konsekvencama koje proizlaze iz takvog mogućeg stanja, ili će postati članom zajednice evropskih naroda sačuvavši povijesne (islamske ) korijene i vrijednosti islamske kulture i civilizacije. Stoga je nužno kroz multireligijski i multikukturalni dijalog pokazati mogućnosti integriranja kroz različitosti uz pokušaj slabljenja i poništavanja predrasuda koje kao podloge za evropske etnonacionalizme imaju poguban uticaj na budućnost malih pogotovu muslimanskih naroda. Druga alternativa je za opstojnost Bošnjaka kao naroda izgledniji ukoliko bude sadržavala i komponentu poitike i političkog činioca koji bi Bošnjake bez manipuliranja njihovim religijskim identitetom " usmjeravali" prema Evropi lišenoj predrasuda i jednovremeno ostavili otvorenim mogućnost za inspiriranje kulturološkim vrijednostima civilizacije za koju su povijesno vezani. To bi moglo rezultirati ravnotežom: uključivanje u Evropu, evropske integracijske procese, kroz prepoznatljivi identitet malog naroda, čija religijska dimenzija igra značajnu ulogu, koji na prostoru dodira i prožimanja dvaju civilizacija otvara mogućnost uzajamnog obogaćivanja, a ne nužnog sukobljavanja. Snažniji uticaj religijskog fenomena na ukupan društveni život malih naroda u tom smislu treba shvatiti kao sastavni element trenda religijske renesanse u Evropi kada se uslijed dominacije procesa modernizacije i vladavine duha tehnoekonomskog racionaliteta pod kritičku lupu stavljaju mnogi elementi sistema dominantnih društvenih vrijednosti, vrši njihovo preispitivanje, uz jednovremenu potragu za određenim tradicionalnim vrijednostima koje su između ostalog prisutne i u okvirima religije.

Zaključak:

Kroz povijest sama ideja Evrope nastajala je kao izraz pottrebe da se prošlost sadašnjost i budućnost sagledaju kroz političke, socijalne i kulturalne procese koji su determiniraliodnose između evropskih naroda. Do 1789. godine, do pojave buržoaske revolucije u Francuskoj, Evropa je označavana prije svega kao geografski determinirno područje , a od tog vremena sazrijeva ideja o ujedinjenoj Evropi koja će se mijenjati u zavisnosti od realnih povijesnih događanja. Danas je Evropa u fazi djelimične integriranosti više kao izraz ekonomskog pragmatizma s tendencijom prerastanja evropske integracije koje bi obuhvatale iostal područja društvenog života. Danas je Evropa prepoznatljjiva po intenzivnim i dinamičkim interacijskim procesima. Međutim, Evropa danas pokazuje i svoje drugo lice koje nam govori da na površinu isplivavaju posljedice evropskih nacionalizama kao društvenih predrasuda sa političkim obilježjima koji su, ti evropski nacionalizmi, u povijesti Evrope konstantna pojava. Ako jedan stav biva transformiran u akciju tada možemo govoriti o širokom akcionom opsegu predrasude u okviru kojeg se predrasuda manifestuje u rasponu od ogovaranja i ocrnjivanja, preko izbjegavanja, diskriminacije i fizičkog napada, pa do istrebljivanja -genocida. Često je u pozadini formiranja etničkih predrasuda religijska komponenta. Dok savremena sociološka istraživanja religijskog fdenomena rezultiraju diferenciranim zaključcima o uticaju religije na društveni život, dotle se ne može ignorirati činjenica da su najnoviji sukobi na jugoistoku Evrope, sukobi na području exJugoslavije, jednim dijelom bili insprirani religijskim činiocem. U tom smislu Evropa se susreće sa specifičnim iskustvom koje svjedoči o situaciji porasta uticaja na gotovo sva podrčja društvenog života. U kriznim situacijama, za vrijeme ratova, intenzivnih sukoba, religijska grupa postaje referentnom grupom, referentnom tačkom traganja za identitetom. Malim narodima u traganju za vlastitim identitetom snažan religijski identitet može poslužiti kao refeerentna tačka koja može odlučujuće uticati na procese identifikacije, političke procese, procese interakcija između etničkih grupa. Postavlja se pitanje stupnja otvorenosti odnosno zatvorenosti takve grupe u odnosu an okruženje. U svakom slučaju mali narodi u evropskom okruženjunužno su upućeni na saobraćanje s drugim i drugačijim narodima. Religija je područje društvenog života koje se može manifestovati kao širok prostor interreligijskog dijaloga koji može voditi ka međusobnim interakcijama, ili kao područje koje snaži osjećaj autarhičnosti, izoliranosti, kao realna podloga za izbijanje novih nesporazuma i mogućih konflikata u budućnosti kroz mehanizme jačanja starih i formiranje novih predrasuda. Na tej način dolazimo do jednog od ključnih pitanja savremene multikulturalne i multikonfesionalne Evrope: shvatanje i recepcija islama i islamskih vrijednosti. Na pitanje hoće li Evropa svoje muslimane izgleda da bi jedan od mogućih odgovora mogao biti: Evropa će integrirati muslimane, muslimanske narode u skladu sa vlastitim strateškim i geopolitičkim interesima (stabiliziranje reigje). Pri tome ostaje pitanje da li će se muslimanski narodi "utopiti" u Evropu bez prepoznatljivog identiteta, sa svim konsekvencama koje proizilaze iz takvog mogućeg stanja, ili će postati članom zajednice evropskih naroda ssačuvavši povijesne korjene i vrijednosti islamske kulture i civilizacije. Pošto je ovo ujedno dobrim dijelom i pitanje praktične politike ne bi trebalo propustiti priliku snažnijieg podsticanja društvenih promjena čiji bi efekti korespondirali namjerama (koliko iskrenim?) Evropeda se Bosna i Hercegovina uključi u evropske integracije mimo standarne procedure.